Bejubeld platform voor vele nieuwe lettertypen

Menige abonnee van het Amerikaanse ontwerptijdschrift Emigre moet verbaasd hebben opgekeken toen in de winter van 1995 aflevering 33 in de bus viel....

HUB. HUBBEN

Van onze verslaggever

Hub. Hubben

AMSTERDAM

Doorgaans is zo'n ingreep een slecht voorteken, maar Rudy VanderLans, uitgever, redacteur en ontwerper van Emigre, had nog een andere reden. De leesbaarheid, schreef hij, was gebaat bij een intiemer formaat.

Emigre, vanwege zijn vormgeving door critici zowel bejubeld als vervloekt, onderging een complete metamorfose die voorlopig culmineerde in aflevering 39 (zomer '96). Op het eerste gezicht lijk je het jaarverslag van een keurige bank in handen te hebben in plaats van een tijdschrift over grafisch ontwerpen. Het nummer bevat illustraties noch advertenties en is van de eerste tot de laatste bladzijde opgemaakt volgens een identiek en lineair stramien.

In een uitvoerig artikel filosofeert de uitgever over de toekomst van het grafisch ontwerpen, aan het slot waarvan hij zelfs zo ver gaat de uitgangspunten te omhelzen van Jan Tschichold, een beroemde Zwitserse typograaf die doorgaat voor een van de minst rekkelijken van deze eeuw.

In hetzelfde artikel stoort VanderLans zich nogal aan de zijns inziens acrobatische toeren die ontwerpers uithalen op het World Wide Web - menigmaal overwoekert de vorm de inhoud. De door Tschichold geformuleerde regels zijn, poneert VanderLans, aanzienlijk bruikbaarder dan 'de veel-lagige, interactieve, hypertekstuele en audiovisuele vormen van communicatie.'

Wat bracht de uitgever, wiens tijdschrift door de typografische voorhoede werd verslonden, tot zijn koerswijziging? Nadat hij gedurende een reeks van jaren de visuele mogelijkheden van de Apple MacIntosch uitputtend had onderzocht, vond VanderLans nu de tijd gekomen voor de theoretische discussie over het vak grafisch ontwerpen.

Het is deze combinatie van het zoeken naar vernieuwende vormoplossingen en inhoudelijke onderbouwing waarvoor de makers van Emigre vrijdag de Charles Nypels Prijs ontvingen, een tweejaarlijke prijs (25 duizend gulden), vernoemd naar een bekende Maastrichtse drukker en typograaf. De prijs gaat gepaard met een tentoonstelling in de Jan van Eyck Akademie en een door de winnaars samengesteld boek.

Rudy VanderLans (1955) heette nog Van der Lans toen hij, na zijn studie typografie aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag, werkzaam was bij diverse grote ontwerpbureaus. In 1981 vertrok hij naar Amerika om er fotografie te studeren. Het eerste nummer van Emigre verscheen in 1984 op stevig papier en op tabloid formaat. Formaat en vormgeving waren geïnspireerd op het tijdschrift Hard Werken, destijds in Nederland uitgegeven door het gelijknamige Rotterdamse ontwerpbureau.

Niet grafische vormgeving, maar poëzie, fotografie en architectuur zijn aanvankelijk de onderwerpen van The Magazine that ignores boundaries. Dan doet de Apple MacIntosh zijn intrede bij Emigre en het duurt even voordat de ontwerpers het nieuwe gereedschap in de vingers krijgen; bovendien kent de computer nog talloze restricties en is de software volop in ontwikkeling, maar de Apple MacIntosh zal het grafisch landschap danig omwoelen. Later zullen VanderLans en zijn uit Slowakije afkomstige vrouw Zuzana Licko (1961) hun vroegste nummers van Emigre bestempelen als uitingen van 'het nieuwe primitivisme'.

De lay-out is expressief, artikelen worden gezet uit een scala van lettertypen en korpsen, beelden overlappen elkaar, een stramien ontbreekt. Gezien de wisselende inhoud en het buitenproportionele formaat, wisten kioskhouders niet goed raad met het blad. De verkoop stagneerde, en VanderLans besloot met ingang van nummer 10 uitsluitend nog over grafisch ontwerpen te berichten, terwijl Zuzana Licko zich, meer nog dan voorheen, concentreerde op het ontwerpen van nieuwe letterfonts.

Het bleek een gouden greep. Emigre wordt gaandeweg een belangrijk platvorm voor Amerikaanse en Europese ontwerpers - meer dan eens staat ook Dutch Design centraal - terwijl hun bijdragen tevens fungeren als proeftuin voor nieuw te lanceren lettertypen, die vervolgens, op de markt gebracht, door een groeiend aantal ontwerpers werden toegepast.

Meer dan twintig lettertypen ontwierp Licko met de Apple. Tekstletters als de Journal, Triplex en Quartet; displayletters als de Variex en Dogma, de recente Base-serie en letters met namen die vóór haar niemand aan een letter durfde te geven: Mrs Eaves, Soda Sript, Elektrix. Maar ook andere ontwerpers zagen hun letters opgenomen in Emigre Fonts. Daaronder de Keedy Sans van Jeffery Keedy ('Waarom moet elk vliegveld op deze planeet bewegwijzerd worden met de Helvetica?') en de Template Gothic van Barry Deck, begin jaren negentig een hoogst populaire letter, die zelfs opdook in het promotiemateriaal van zulke uiteenlopende Nederlandse bedrijven als Oilily en de Rabobank.

Door Amerikaanse critici is Emigre wel betiteld als een 'nationale calamiteit' en een 'culturele aberratie', maar zulke kwalificaties zijn moeilijk staande te houden. De leesbaarheid kwam maar zelden in het geding, al moest soms enige moeite worden gedaan om tot de tekst door te dringen. Onvermijdelijk bij een blad dat een laboratoriumfunctie vervulde, maar desondanks zelden of nooit kon worden betrapt op de gehaktmolen-typografie die de 'Mac' elders massaal heeft opgeleverd.

In recente nummers slaat Emigre - op zoek naar de maatschappelijke en culturele achtergronden van het vak - een bijna academische toon aan. De inhoud prevaleert boven de beelden. Of, zoals VanderLans eens opmerkte: 'Ik denk dat het soms gewoon beter is als je niet beschikt over de mogelijkheid om een kopregel in de vorm van een vis te gieten.'

Een ander verwijt - ook de jury van de Charles Nypels Prijs tipt het even aan - betreft de vercommercialisering van Emigre. Zelfs multinationals maken inmiddels gebruik van haar letters; tijdschrift en letterfonts zijn sinds kort uitgebreid met een muzieklabel en in het jongste nummer wordt reclame gemaakt voor T-shirts en een met letters bedrukte pyjama.

De reactie van Rudy VanderLans is laconiek en lastig te weerleggen: 'Wat is de zin van een avant-garde als zij niet doordringt tot de mainstream.'

Emigre. Tentoonstelling in de Jan van Eyck Akademie, Maastricht; tot en met 6 maart. Catalogus, uitgave drukkerij Rosbeek, ¿ 39,50.

Meer over