Bedroefd over dood van filmisch alter ego

Een paar jaar geleden wilde Aki Kaurismäki stoppen met films maken. Het is niet gelukt, net zomin als stoppen met roken en drinken....

Van onze verslaggever

Peter van Bueren

AMSTERDAM

Zijn nieuwe film Drifting Clouds had Aki Kaurismäki speciaal geschreven voor zijn filmische alter ego, acteur en vriend Matti Pellonpää, maar helaas overleed deze twee weken voor de opnamen begonnen. 'Ik kon wel een andere acteur zoeken, maar dan zou ik te veel aan Matti denken. Toen heb ik de man en de vrouw in het verhaal verwisseld. Aan de dialogen hoefde ik niets te veranderen, alleen aan de kostuums.'

De Finse regisseur, die vroeger dikwijls niet aanspreekbaar was behoudens voor het aanbieden van een glas bier, doet tegenwoordig gewoon mee aan de promotie van zijn films. Hij reist wat steden af en stelt zich open voor interviews, als ze maar niet te lang duren. Een week voor het begin van het festival van Cannes, waar vorig jaar Drifting Clouds in première ging, kwam hij zelfs even naar Nederland. Voor de drankflessen open gaan, mompelt hij wat zinnen, zoals de boven geciteerde.

Door het omzetten van de mannelijke en vrouwelijke rollen heeft het filmverhaal een ander accent gekregen. De vrouw speelt in de melancholische komedie over werkloosheid nu de hoofdrol en het lijkt daardoor alsof het een film is over het meisje uit de lucifersfabriek uit een vroegere Kaurismäkifilm, dat nu in staat is de werkloosheid het hoofd te bieden door een eigen restaurant te openen.

Kaurismäki knikt bevestigend, maar haast zich te zeggen dat niemand de indruk moet krijgen dat hij bewust zoiets als een feministische film heeft gemaakt, ook al wordt hij in Nederland uitgebracht door het in vrouwenfilms gespecialiseerde distributiekantoor Cinemien. 'En ik weet ook helemaal niet of het zo beter is. Ik weet wel hoe geniaal Matti de rol gespeeld zou hebben. Voor het eerst van zijn leven had hij het scenario van tevoren helemaal, zelfs twéé keer gelezen.' Door de dood van Pellonpää is misschien wel de toon veranderd. 'Ik was zo bedroefd over zijn dood dat ik de toon wat lichter heb gemaakt, van diep droef is hij nu diep melancholisch geworden.'

Werkloosheid is dus het thema van de film. Een probleem dat in Finland ('maar ook in de rest van de wereld') zo hopeloos is 'dat je in een film daarover toch voor een greintje hoop moet zorgen. Alleen in Spanje is het slechter dan in Finland, maar dat komt doordat ze bij ons de officiële cijfers bewust drukken met toch snel een procent of zeven. Drie van de acht Finse banken zijn de laatste jaren failliet gegaan. En in de banken die nog open zijn zit het personeel te wachten op klanten, maar die staan buiten bij de geldautomaat. Een deel van de film is opgenomen in een bank, daar was toch genoeg leegstaande ruimte.'

Het daar gebouwde decor doet Oost-Europees aan, wat onderstreept wordt door de naam van het restaurant, Dubrovnik. 'Als het maar niet te veel Oost-Europees is, want Finland ligt nu juist tussen West- en Oost-Europa in, tussen Scandinavië en Rusland. Onze verlenging is richting zuiden, via de Baltische staten en dan pas door naar Oost-Europa. De inrichting van het restaurant is jaren-vijftigstijl. In Helsinki zijn nog twee restaurants in die stijl, de rest is gerestaureerd in plastic. In twintig jaar is de hele Finse cultuur op dat soort manieren verwoest.'

En de werkloosheid maakt het leven er niet vrolijker op. 'Een werkloze Fin moet het doen met dertig gulden per dag, alles inbegrepen. Een biertje is al gauw een tientje en stel dat je voor een ander tientje naar de bioscoop gaat, dan houd je een tientje over voor de armoede. Werkloze Finnen met niet zo'n spreidingsgevoel geven dan maar alles aan de drank, dan weten ze tenminste zeker dat ze niets overhouden.'

Het kan nog erger, bijvoorbeeld in Portugal waar Kaurismäki al jaren een huis heeft. 'Ik heb altijd gezegd dat ik een huis had in Griekenland, maar dat was een leugen. Je kon er een paar jaar geleden nog niet voor uitkomen dat je een huis had in Portugal, dus zei ik maar Griekenland. Nu Portugal in de Europese Gemeenschap zit, kan het wel. Maar ja, als je daar kijkt: daar is de cultuur in vijf jaar vernietigd. In het dorp vlak bij mijn huis had je vroeger twee auto's en een taxi, nu zijn er zo veel auto's dat het wel Parijs lijkt. Nu is er geld en dat wordt uitgegeven aan auto's. En alle mooie gebouwen worden gerestaureerd, via de Finse methode.'

Vier jaar geleden kondigde Aki Kaurismäki aan te stoppen met filmen. 'Ik heb het geprobeerd, maar het is me niet gelukt, net zo min als met roken en drinken. Het is denk ik te laat, dus ga ik gewoon maar door.' In september beginnen de opnamen voor een nieuwe, zwijgende film, in zwart/wit. Die zijn binnen een paar maanden klaar, maar dan duurt het nog een jaar voordat hij echt af is, want zijn componist heeft een jaar gevraagd om de muziek erbij te bedenken voor een groot orkest.

Kaurismäki: 'Ik heb net genoeg geld om de salarissen uit te betalen. Intussen moet iedereen maar naar Drifting Clouds gaan. Een heel onderhoudend film, héél leuk, bijna net zo leuk als een Hollywoodfilm.'

Hij schenkt in en mompelt: 'Ik word oud, volgende maand word ik veertig, op mijn manier van leven betekent dat zeventig. Over tien jaar ben ik negentig. Dat is héél oud, proost.'

Meer over