BANG!! FLASH!!

Wetenschappers wijden dit weekeinde een congres aan de avantgardediva Cathy Berberian. Feestelijk icoon, de muze van Luciano Berio. Maar misschien was ze ook wel componist....

Ze kon krijsen, jammeren, schateren, grommen, sissen, gorgelen, neuriën, kakelen, keffen, stotteren, snikken, jodelen en vocaal-theatraal klaarkomen. De zangeres Cathy Berberian (1925-1983) was de eerste die al die disciplines samensmeedde tot een specialisme, en behalve de eerste was ze - nog altijd onbetwist - ook de beste.

Want Cathy Berberian kon ook prachtig zingen, zoals op tal van opnamen te horen valt. Ze had ritme, dictie, nuance, hoogte en laagte. Haar stembereik was exceptioneel. Genoeg, volgens een Amerikaanse criticus, om 'zowel Tristan als Isolde' te zingen, maar daar had ze geen boodschap aan.

Voor grote operarollen was haar stem te klein en aan Amerika had ze een hekel. Ze zat er bij de nonnen op school en werd er getreiterd. Een kind van Armeense ouders, geboren in Massachusetts 'in een verkeerde hoek'. 'Alles wat artistiek was, was verdacht', zei ze in juni 1972, toen ze liefst negen keer optrad in het Holland Festival.

De popgroep Steely Dan verwees in het nummer Your gold teeth niet naar haar gebit maar naar Berberians coloraturen. Ze kon Armeense folklore zingen, Hindi spreken, kostuum ontwerpen, flamenco dansen, en met zodanig geknipper van valse wimpers een restaurant binnenlopen dat het leek alsof het speciaal was ingericht voor een opvoering van Recital I, voor Berberian gecomponeerd door Luciano Berio.

Gestoken in uitzinnige creaties en met een kop vol witgeverfde poppenkrullen, hoorde ze tot de feestelijkste iconen van de avant-garde (tot VN-interviewster Bibeb: 'Mijn minderwaardigheidsgevoel verdwijnt totaal op het toneel, ik denk mezelf mooi, een Marilyn Monroe, een Marlene Dietrich'). In het Holland Festival was Berberian tussen 1969 en 1977 ongeveer vaste gast, vaak met werk dat gecomponeerd en/of gedirigeerd werd door de man wiens muze, of anders gezegd wiens ex-echtgenote ze was.

Berio. Die ging er begin jaren zestig met anderen vandoor - reden voor Berberian om haar haar wit te verven, maar hij bleef haar de noten op het lijf schrijven. Of andersom: wat Berberian vertegenwoordigde aan vocality and performance bleef hem nopen de pen op het papier te zetten.

Daarover, onder andere, gaat een congres dat het komende weekeinde wordt georganiseerd door Amsterdamse muziekwetenschappers. Tot de sprekers hoort de 75-jarige Italiaanse componist Sylvano Bussotti. Ooit zette hij voor Berberian 'muzikale acties' of Atti vocali op papier. Spreker is ook Louis Andriessen. Hij was vriend en leerling van Berio, en arrangeerde Beatlenummers voor Berberian. Berberians dochter Cristina Berio laat brieven en filmmateriaal zien. De Noorse stemkunstenares Kristin Norderval probeert in het voetspoor van Berberians 'hedendaagse vocaliteit en performance' te treden met een vocalecture en een concert.

En dan is er Hannah Bosma, een Amsterdamse specialiste in gender issues. Zij wierp bij een conferentie in Hong Kong al eens een kwestie op tafel over Berio's composities Thema, Ommaggio a Joyce en Visage. Dat zijn beroemde tapewerken, gemaakt in 1958 en 1961 in Milaan. Ze horen tot de oer-klassiekers van de electronische muziek.

De kwestie, volgens Bosma, gaat over auteurschap. Was Cathy Berberian, de vrouw die Berio de stemkunst leverde die solo en in allerlei bewerkingen uit de luidsprekers floept, niet evenzeer de maker van deze stukken als Berio? Berio (1925-2003) heeft Berberian zelden als klankleverancier van de Ommaggio genoemd, laat staan dat hij haar een co-auteurschap toekende.

Die vraag reikt verder dan analyses over de ontwikkeling van Berberians valse wimpers en zijden japonnen. Voor de Italiaanse omroep RAI stond één ding destijds vast: Visage werd verboden voor integrale uitzending. Berberians vitale gekreun werd 'obsceen' geacht.

De jonge Berberian, op oude familiebeelden te zien in stijfburgerlijke gedaante, wilde operazangeres worden en verzeilde in 1949 in Milaan. Ze zocht een pianist die haar bij audities kon bijstaan en ontmoette Berio, die er toen zo'n baantje op na hield. Als dienstplichtige in de hand getroffen door een kogel uit eigen pistool, had Berio grotere pianistenambities opgegeven, en zijn aandacht verlegd naar componeren - toen nog in oude stijl.

Ze trouwden in 1950. Weinig onder ogen gezien, is het feit dat het huwelijk pas na een klein decennium muzische vruchten begon af te werpen - en uitzichtloos werd toen het menens was met de artistieke samenwerking. Berio werd door een collega-avantgardist op Berberians mogelijkheden geattendeerd. John Cage zag in Cathy dé vertolkster van Fontana Mix, een partituur bestaande uit tekst en tekeningetjes (golflijntje: een coloratuur; een hondje: 'wafwaf'). Dat was in '58, het jaar waarin Berio zijn vrouw meenam naar de studio, uit James Joyces Ulysses liet voordragen (Peep, Jingle, Clapclop), uitmondend in het spraakmakende Thema, Ommaggio a Joyce.

Na Circles en het 'obscene' Visage volgden de prachtige Folk Songs (1964) en een echtscheiding (1965). En andere stukken waarvan gezegd kon worden dat ze zonder Berberian nooit zouden zijn geschreven, zoals de Sequenza III (1966) en Recital I. Oudjes als Milhaud en Stravinsky bleven niet achter. Henze deed mee, Andriessen bewerkte Ticket to ride, en de oude-muziekman Harnoncourt vroeg haar voor de hoofdrol van Monteverdi's Poppea.

Ze werd de avantgardediva bij uitstek, vergeleek de operadiva Montserrat Caballé met een koe ('Alleen haar geluid is belangrijk'), telefoneerde dagelijks met Berio, en sloeg eigen vleugels uit als componiste van een Stripsody waarin ze 'geluiden' (Bang!! Flash!!) uit stripverhalen verwerkte. Berio zei erover: 'Je moet oppassen, ik zeg dit voor je eigen bestwil.'

Wat het congres ook oplevert, niet te ontkennen valt dat Berberians eigen componeren aan de beperkte kant bleef. Met À la recherche de la musique perdue, een door haar samengesteld recital vol zelfironie, reisde ze meer dan tien jaar rond voor ze, blind en eenzaam, in 1983 in een hotelkamer overleed aan een hartaanval.

Meer over