Artiest zonder verhaal: hologramzangeres Miku

De Japanse artieste Hatsune Miku is pas 16 jaar en heeft fans over de hele wereld. Let wel: ze bestaat niet. Althans, niet zonder haar 3D-projector.

Nienke Blokhuis
null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

New York, afgelopen herfst, de Hammerstein Ballroom, een concertzaal midden in Manhattan. Lichtbundels vliegen over het podium, opzwepende computermuziek klinkt door de speakers. Het publiek zwaait uitzinnig met glowsticks en gilt steeds harder. Dan, ineens: een flits op het podium. Daar staat ze. Een kleine verschijning in schooluniform, met turquoise staarten tot aan haar enkels en grote ogen. Ze beweegt zich sierlijk, zweeft over het podium, zwaait op de maat van de muziek, haar staarten deinen mee.

Hologram

Het publiek ontploft. Hier hebben ze lang op gewacht. Hun grote ster, Hatsune Miku, goed voor bijna drie miljoen likes op Facebook, optredens met Lady Gaga en een samenwerking met Pharrell. Nu is ze dan eindelijk uit Japan naar de VS gekomen. In levende lijve, zou je willen zeggen. Maar dat is niet waar. Hatsune Miku bestaat niet. Ze is een hologramprojectie; zonder kloppend hart, zonder geschiedenis, met een computergegenereerde stem - en een miljoenenpubliek.

Miku blijft, sinds haar eerste optreden in 2007, 16 jaar oud. Ze is 1 meter 58 lang, weegt 42 kilo en draagt meestal een schooluniform.

Voilà: dit is alles wat we van haar weten. Waar ze vandaan komt, waar ze van houdt, waar ze plezier aan beleeft, wat haar beautygeheimen zijn en of ze wel eens flink uit de band springt, zoals het een tienerster betaamt: we weten het niet.

Lady Gaga

We weten wél dat ze vorig jaar twaalf keer optrad voor duizenden mensen en ze stond in het voorprogramma van Lady Gaga. Ze heeft haar eigen popopera waarvoor modeontwerper Marc Jacobs de outfits ontwierp en ze figureerde zelfs, vrij kuis, in Playboy. Op YouTube zijn bijna een miljoen video's te vinden waarin zij zingt wat haar fans haar voorschrijven. Miku is namelijk niets meer dan een softwareprogramma, ooit ontwikkeld door Yamaha in opdracht van een Japans bedrijf in muziektechnologie. Vocaloid heet dat programma, ook wel een voice synthesizer genoemd. Wie zelf niet kan zingen, maar wel graag liedjes maakt, kan met dit programma de muziek toch van zang voorzien. En wat voor zang, want een computerstem kan wat menselijke stembanden niet kunnen.

Om een breder publiek te bereiken werd de Vocaloid-software versimpeld en kreeg het een gezicht, beschrijft woordvoerder Guillaume Devigne van Crypton Future Media in een mail. Dat gezicht werd dus Hatsune Miku, letterlijk vertaald 'het eerste geluid van de toekomst'.

Onder de 50 kilo

Japanse fans noemen haar meestal Miku, omdat in Japan de voornaam achter de achternaam staat. 'Voor Miku's stem gebruikten we samples van de stem van stemactrice Saki Fujita', vervolgt Devigne, 'een bekende voor de fans van Japanse tekenfilms. Op die manier hoopten we dat gebruikers er snel mee vertrouwd zouden raken. Het bleek een succes: op de dag dat de software uitkwam, ontdekten we al de eerste zelfgemaakte liedjes en video's op internet. Dit wordt groot, heel groot, wisten we toen.'

Niet lang daarna duiken er meer Vocaloid-karakters op, allen met een summiere opsomming van uiterlijke kenmerken, allemaal met een gewicht dat net onder de 50 kilo blijft. Zo is er de blonde tweeling Rin en Len (verkrijgbaar als duopack met mannen én vrouwenstem) en de mysterieuze Luka, met lang roze haar en een 'coole, wispelturige en schorre vrouwelijke stem'.

Eigen tv-show

De figuurtjes Meiko (rode minirok, warme jazzy stem) en Kaito (witte lange jas, zalvende mannenstem) bestonden al vóór Miku, maar kregen een flinke opkikker door de populariteit van hun jongere zusje.

Al deze virtuele artiesten hebben inmiddels een eigen tv-show, of ze treden samen op, tot groot vermaak van de fans.

Een jaar geleden kwam een Engelse versie van de software van Miku uit en sindsdien gaat haar populariteit ook over de grenzen van Japan. Vooral Latijns-Amerikaanse landen zijn dol op haar, zegt Devigne. Maar ook in Europa, met name in Frankrijk, ziet hij veel fans die naar haar nummers luisteren en met de software aan de slag gaan. Met als gevolg dat zelfs een aantal liedjes uit haar show oorspronkelijk door haar fans zijn gecomponeerd. Maar ook grote namen werken met haar samen. Het fraaiste voorbeeld is haar nummer Last Night Good Night. Het werd geschreven door de populaire Japanse band Livetune, geremixt door de Amerikaanse zanger Pharrell en voorzien van een videoclip van de Japanse kunstenaar Takashi Murakami. Vermakelijk zijn haar covers van Heaven is a Place on Earth en My Heart will go on. Heliumhoog gezongen, en mét charmante Japanse tongval. Want hoewel de software alles met haar stembereik kan doen, is Miku voor haar uitspraak nog steeds afhankelijk van die van stemactrice Saki Fujita.

Miku. Beeld Flickr
Miku.Beeld Flickr

Hypnotiserend

Terug naar de show in de Hammerstein Ballroom. Miku begint de avond met haar nummer Sharing our world en het publiek zingt woord voor woord mee: 'I can see this future is right now/Cause my voice is always going around.'

Toepasselijk, want haar stem gaat inderdaad eeuwig door omdat haar fans die stem gebruiken, al ploeterend met de software. Dezelfde fans die het nummer uit volle borst staan mee te zingen.

Het concert is hypnotiserend: de golvende zee van glowsticks, de flitsende lichtshow en Miku, als lichtgevend baken in het centrum van dit alles. Net zoals bij elk groot popconcert hangen er enorme videoschermen naast het podium en is er een band - overigens wel van vlees en bloed. Daar houdt de vergelijking met een doorsnee optreden op, want Miku doet niets zonder een compleet team van choreografen, animatoren, dansers en productiemedewerkers die samen elke beweging en alle opmerkingen van Miku bedenken en uitwerken. Uniek zijn de kledingwissels; die gebeuren letterlijk in een flits.

Méér dan een synthesizer

Ruobing Han, studente Modern Japan Studies aan de Universiteit Leiden, doet onderzoek naar verschijnselen als Miku. Volgens haar is de populariteit van de Vocaloid-artiesten te verklaren doordat er maar weinig over hen bekend is. 'We kennen hun persoonlijkheid niet, we weten niet waarvan ze houden. Crypton heeft dat bewust gedaan. Hoe minder de achterban weet, hoe meer ruimte er is voor haar fans om te fantaseren.' Volgens Han ligt de oorsprong van dat fantaseren in Shinto, de oorspronkelijke religie van Japan. Een overtuiging waarbij alles een god kan zijn: dieren, planten, voedingsmiddelen, noem maar op. 'Daarom hebben Japanners de neiging zich te hechten aan allerhande objecten, om ze zelfs menselijke eigenschappen toe te kennen. Zo is het ook met Miku: het is software met het gezicht van een 16-jarig meisje.' Han vraagt zich daarom af of Vocaloid-sterren in de westerse cultuur net zo groot kunnen worden als in Japan. 'Die cultuur van fantaseren leeft hier minder. Toch denk ik dat zulke artiesten ook hier opgepikt kunnen worden. In ieder geval door mensen die al een voorliefde hebben voor de Japanse popcultuur, maar ook door muziekliefhebbers die willen experimenteren met de software.'

De Nederlandse grafisch ontwerper en gitaardocent Noah Stoop (20) behoort tot die eerste groep. Hij is actief op het online forum van Aniway, een magazine over Japanse popcultuur en bezig met het bouwen van een muziekstudiootje om daar met Miku's muziek te experimenteren. 'Het leukste is dat je met Vocaloid dingen kunt maken die normaal niet mogelijk zijn. Zoals heel veel tekst in een paar seconden zingen, of heel hoog of heel laag. Al is het voor mij vooral een uitdaging haar zo realistisch mogelijk te laten klinken, om echt emotie in haar stem te krijgen.' En Miku zelf? 'Ik zie haar als dat meisje met twee staartjes, als méér dan een synthesizer. Hoewel ze is verzonnen en niet op je kan reageren, leeft ze wel, een soort van. Eigenlijk wordt ze als het ware in leven gehouden door haar fans.'

Een Hatsune Miku-pop poseert voor de pers op de Tokyo Game Show vorig jaar. Beeld EPA
Een Hatsune Miku-pop poseert voor de pers op de Tokyo Game Show vorig jaar.Beeld EPA

Fans

Een andere Nederlandse fan op het Aniway-forum, serveerster Nhu-hanh Nguyen (26) vult aan: 'Net als bij gewone muzikanten draait het om de moeite die een artiest in een liedje steekt. Miku bestaat uit de gevoelens van iedereen die haar kent en ze verbindt de mensen die haar stem gebruiken. Dat hoor je aan haar muziek. Zelfs als ik er niks van versta, kan ze mij toch raken.'

Een ster van én door de fans dus. Of, zoals onderzoeker Ruobing Han het formuleert: 'De fans zijn in feite net zo groot als de artiest zelf. Ze zijn bepalend voor de koers van hun idool, in tegenstelling tot de achterban van iemand als Justin Bieber, die meer volgen.'

Voordelen

Echte popsterren kunnen zelfs iets van Miku leren, vindt Han. Om als je artiest staande te houden in een tijd waarin alles draait om nieuwe media en communicatie met fans, zouden de performers meer naar hun achterban moeten luisteren. 'Kleine veranderingen oppikken, waardoor ze iets meer zijn zoals de fan wil dat ze zijn.'

Een artiest zonder verhaal of persoonlijkheid mag ietwat gek zijn, het heeft ook voordelen. Iemand zonder persoonlijkheid betekent ook: geen politiek incorrecte uitspraken, geen uitgelekte naaktfoto's of kapotgeslagen hotelkamers. De grote ster als eeuwige lieveling, voor altijd in schooluniform. Én een imposant verschijnsel op het podium.

Want wat Miku teweegbrengt bij haar publiek blijft fascineren: die duizenden bezoekers die een digitaal ontworpen projectie toejuichen, terugzwaaien als zij zwaait en antwoord geven als ze vraagt of ze er samen met haar een mooie avond van willen maken. Je snapt hoe talkshowpresentator David Letterman zich gevoeld moet hebben toen Miku haar opwachting maakte in zijn programma, in dezelfde week van het Hammerstein-concert. Na haar optreden zwaaide Letterman met een ongemakkelijk lachje naar haar terug, waarna Miku in haar bekende flits weer van het podium verdween. Je zag hem denken: 'Only in Japan'. Het is wennen, een zangeres zonder hart.

Meer over