kunsttentoonstelling

Artemisia Gentileschi (1593-1652) representeerde vrouwen actiever, autonomer en minder generiek dan haar mannelijke collega's

Artemisia Gentileschi, Judith en Abra met het hoofd van Holofernes, ca. 1645/50, olieverf op doek, 227 x 221 cm. Beeld Museo e Real Bosco di Capodimonte, Napels
Artemisia Gentileschi, Judith en Abra met het hoofd van Holofernes, ca. 1645/50, olieverf op doek, 227 x 221 cm.Beeld Museo e Real Bosco di Capodimonte, Napels

De Gentileschi-tentoonstelling in Rijksmuseum Twenthe is geen perfecte introductie tot het werk van de Romeinse barokschilder en haar tijdgenoten, maar biedt genoeg stof tot overpeinzing.

Artemisia. Vrouw & Macht in het Rijksmuseum Twenthe is een sterke presentatie. Zij toont het werk van de geliefde Romeinse barokschilder Artemisia Gentileschi en tijdgenoten, een stoet begaafde en minder begaafde schilders, geordend in thema’s als macht en moederschap. Wie, zoals ik, een paar jaar terug het grote Gentileschi-retrospectief in Museo di Roma zag, zal wellicht enige teleurstelling voelen over het ontbreken van allerlei bekende werken, maar dat wordt goedgemaakt door rake combinaties en verrassende inzichten, niet op z’n minst in de catalogus. De eerste Gentileschi-expositie in ons land, de aftrap van een reeks exposities over het lichaam, is daarmee misschien niet de perfecte introductie, maar stof tot overpeinzing biedt ze zeker.

Het is een duistere wereld, die van Artemisia en Co. – letterlijk, maar ook figuurlijk. Hun schilderijen zijn gevuld met intriges, samenzweringen en geweld. Er rollen de nodige koppen, de meeste toebehorend aan personen van het mannelijk geslacht. Serieus, de tentoonstelling heeft de hoogste dichtheid aan onthoofde lichamen sinds de recente Caravaggio-expositie in Utrecht. Het decor waarin dit plaatsheeft is ook duister: een nachtelijke, kaarsverlichte wereld. Er is in de expositie amper een strook blauwe lucht te vinden, al wordt dat deels verklaard door de sterk verdonkerde staat waarin sommige schilderijen verkeren.

Het past wel bij Gentileschi, dat donkere. Haar leven was zelf een barokschilderij: veel duisternis, soms zon. Smaad, seksueel geweld (zie onder), geldzorgen, het was niet mis wat Artemisia voor de kiezen kreeg. Tegelijk produceerde ze een glorieuze reeks werken, waaronder eervolle opdrachten voor belangwekkende contacten. In de 20ste eeuw werd haar werk, dat vaak aan haar vader Orazio werd toegeschreven, herontdekt. Thans geldt ze als een feministisch icoon.

Gentileschi een feminist noemen heeft misschien iets anachronistisch, maar dat sekse er in haar werk toe doet is een inkoppertje. Haar vaardig gecomponeerde schilderijen getuigen van specifiek vrouwelijke levenservaring en sensibiliteit. Het zit hem er niet zozeer in dat Gentileschi vaak vrouwen koos als onderwerp (dat deden mannen ook), en zelfs niet dat die vrouwelijke hoofdpersonen hun mannelijke tegenstrevers vaak een kopje kleiner maakten, al dan geen latente wraakoefeningen van de schilder zelf. Het zit hem er vooral in dat al die Jaëls, Judiths en Cleopatra’s van Artemisia net even actiever, autonomer, eigener en minder generiek aandoen dan die van de mannen. Ze nam, kun je stellen, haar vrouwen serieus.

Artemisia Gentileschi, Jaël en Sisera, 1620, olieverf op doek, 86 x 125 cm. Beeld Szépmüvészeti Múzeum, Boedapest
Artemisia Gentileschi, Jaël en Sisera, 1620, olieverf op doek, 86 x 125 cm.Beeld Szépmüvészeti Múzeum, Boedapest

Het beste voorbeeld blijft Susanna en de ouderlingen (1622), een thema waarmee Gentileschi ooit doorbrak. Dat verhaal, uit het boek Daniël, is bekend: tijdens het baden wordt Susanna lastiggevallen door twee likkebaardende grijsaards die haar een duivels dilemma in de maag splitsen: óf ze gaat met hen naar bed, óf ze zullen allerlei geruchten over haar verspreiden. Er is geen bijzondere scherpzinnigheid nodig om te zien dat dit onderwerp, excuses voor de woordkeus, booby trapped is: onder het mom van een stichtelijke moraal stelde het maker en kijker vrij om zich te verlekkeren aan Susanna. Veel verbeeldingen ervan, waaronder de in Enschede getoonde gravure van Carracci, hebben dan ook een hoog ‘Buurman, wat doet u nu?!’-gehalte.

Annibale Carracci, Susanna en de ouderlingen, 1590/95, gravure, 60,5 x 48,5 cm, Rijksmuseum, Amsterdam. Beeld Stichting Het Rijksmuseum
Annibale Carracci, Susanna en de ouderlingen, 1590/95, gravure, 60,5 x 48,5 cm, Rijksmuseum, Amsterdam.Beeld Stichting Het Rijksmuseum

Gentileschi pakte het anders aan. Op haar versie uit The Burghley House, een van de beste werken in de expositie, is Susanna geen koket lachende pop, maar een angstige vrouw, die verschrikt haar arm voor haar naakte torso houdt – een klein verschil qua lichaamstaal en mimiek, maar een groot verschil in de beleving van het verhaal. Het perspectief verschuift ermee van belager naar belaagde. Artemisia wist wel hoe zoiets uit te beelden. Zelf maakte ze het ook mee.

Artemisia Gentileschi, Susanna en de ouderlingen, ca. 1622, olieverf op doek, 161 x 123,5 cm, The Burghley House Collection, Stamford. Beeld The Burghley House Collection
Artemisia Gentileschi, Susanna en de ouderlingen, ca. 1622, olieverf op doek, 161 x 123,5 cm, The Burghley House Collection, Stamford.Beeld The Burghley House Collection

‘Ik zweer u dat het waar is’

Het meest schokkende en tegelijk best gedocumenteerde moment in Gentileschi’s leven is haar verkrachting op 18-jarige leeftijd. Haar belager heette Agostio Tassi, een kunstenaar met wie Gentileschi’s vader had samengewerkt aan een schildering in het Palazzo Pallavicini-Rospigliosi in Rome, en die hij in dienst nam om zijn dochter het schilderen in perspectief te leren. In de maanden na het vergrijp bleef Artemisia met haar belager slapen, in de hoop dat hij haar zou huwen, om zo haar eer te redden. Dat gebeurde niet, waarop haar vader Tassi voor het gerecht sleepte, stellend dat ‘zijn bezit’ was geschaad. Er volgde een proces waarin Tassi en de zijnen alles in het werk stelden om de Gentileschi’s in een slecht daglicht te stellen, en Artemisia vernederende procedures moest ondergaan om haar eerbaarheid te bewijzen. Uiteindelijk werd Tassi schuldig bevonden, maar het vonnis werd slechts deels bekrachtigd. Artemisia zou kort erop trouwen met een schilder in Florence en verder leven onder de naam van haar Toscaanse grootvader, Lomi.

Artemisia. Vrouw & Macht

Beeldende kunst

★★★★☆

Rijksmuseum Twenthe, Enschede

T/m 23 januari 2022

Catalogus:

Joost Keizer en Thijs de Raedt (red.), Artemisia. Vrouw & Macht, paperback, pp. 128, €21,95

Meer over