beeldende kunst

Anna Bella Geiger (89), wier werk nu te zien is in het Frans Hals Museum, is een originele, pionierende kunstenaar

Het Frans Hals Museum toont tekeningen, bedrukte ansichtkaarten en etsen van de kunstenaar uit Rio de Janeiro.

Sarah van Binsbergen
 Anna Bella Geiger (89) in het Frans Hals Museum in Haarlem.  Beeld Simon Lenskens
Anna Bella Geiger (89) in het Frans Hals Museum in Haarlem.Beeld Simon Lenskens

Op de tweede verdieping van het Frans Hals Museum in Haarlem waan je je in een museum voor cartografie in plaats van kunst. Aan alle wanden hangen wereldkaarten, maar de details verraden dat dit niet de wereldkaarten zijn zoals we ze kennen. Bij een kaart met titel Local da ação (‘Plaats van actie’) zweeft een wereldbol tegen een donkere achtergrond. Brazilië lijkt uitgegumd: als een witte vlek steekt het land af tegen de rest van de wereld. In een andere kaart is het grootste land van Zuid-Amerika juist met rood potlood ingekleurd in het midden van de wereldbol geplaatst. De titel: ‘Rio de Janeiro als cultureel centrum van de wereld’.

‘Dit is natuurlijk ironisch bedoeld’, zegt Anna Bella Geiger (89), de Braziliaanse kunstenaar die deze kaarten heeft gemaakt. ‘Ik ben soms een beetje een clown.’ Ze is voor de opening overgevlogen vanuit Rio de Janeiro, waar ze woont. Soms steunt ze even op haar rollator, maar verder merk je haast niets van haar hoge leeftijd. Energiek becommentarieert ze haar werk. Dat mag soms ironisch zijn, toch raakt de tekening aan een van haar hoofdthema’s: wat het betekent om een (vrouwelijke) kunstenaar te zijn in Brazilië. Een land in de luwte van de kunstwereld, die bovendien door jarenlange militaire dictatuur geïsoleerd was van de rest van de wereld.

Werk van Anna Bella Geiger in het Frans Hals Museum in Haarlem. Beeld Simon Lenskens
Werk van Anna Bella Geiger in het Frans Hals Museum in Haarlem.Beeld Simon Lenskens

Dit is haar eerste solotentoonstelling in Nederland. Geiger kreeg überhaupt pas op latere leeftijd haar eerste solo: in 2019, ze was toen 86. Toch is dit geen verhaal van een vrouwelijke kunstenaar die pas op latere leeftijd wordt ‘ontdekt’. In Brazilië is ze al jaren een van de meest geliefde kunstenaars. Ze deed zes keer mee aan de Biënnale van São Paulo en ook prestigieuze musea als het Moma in New York en Centre Pompidou in Parijs kochten haar werk aan.

Werk van Anna Bella Geiger in het Frans Hals Museum in Haarlem. Beeld Simon Lenskens
Werk van Anna Bella Geiger in het Frans Hals Museum in Haarlem.Beeld Simon Lenskens

Toch is ze voor het grote publiek een onbekende naam. Behalve met de isolatie waar ze in haar wereldkaarten naar verwijst, heeft dat waarschijnlijk ook te maken met het type conceptuele kunst dat ze maakt. Veel werken in Haarlem dateren uit de jaren zeventig, een periode waarin het idee achter een kunstwerk vaak belangrijker was dan de vorm. Je vindt in het Frans Hals Museum dan ook geen spectaculaire publiekstrekkers. Er zijn vooral bescheiden werken op papier: tekeningen, bedrukte ansichtkaarten en kleine etsen. De fotocollages lijken met behulp van de kopieermachine bij elkaar geknipt en geplakt, sommige tekeningen lijken uit een schoolschrift gescheurd.

Er is ook een praktische reden voor de goedkope materialen en kleine formaten. Tijdens de militaire dictatuur in Brazilië (1964-1985) was het voor Geiger en haar jonge gezin met vier kinderen ‘een worsteling om rond te komen’. Haar man, een marxistische intellectueel, werd gearresteerd en verloor zijn baan aan de universiteit. Geiger bleef kunst maken en gaf veel les om het gezin te onderhouden.

Wie door de vaak sobere uitwerking heen kan kijken, ontdekt een originele, pionierende kunstenaar. Iemand die haar tijd qua onderwerpen en ideeën vaak ver vooruit was. En bovendien: iemand die laat zien dat je ook in barre tijden met weinig middelen kunst kunt blijven maken.

Werk van Anna Bella Geiger in het Frans Hals Museum in Haarlem. Beeld Simon Lenskens
Werk van Anna Bella Geiger in het Frans Hals Museum in Haarlem.Beeld Simon Lenskens

De drang om zichzelf steeds opnieuw uit te vinden zat er al jong in, vertelt Geiger. In 1953, toen ze 20 jaar was, deed ze mee met de eerste tentoonstelling voor abstracte schilderkunst in Rio. Ze behoorde tot een kleine, hechte gemeenschap pionierende abstracte kunstenaars en viel in de prijzen met haar schilderijen. Na de militaire machtsgreep in 1964 neemt Geigers werk een drastische wending. Het wordt, in haar eigen woorden, ‘bloederig’. Ze neemt afscheid van de strenge abstracte beeldtaal en maakt waterverfschilderijen vol opengescheurde lichamen en verwrongen ingewanden.

‘Ik werd als abstracte kunstenaar erg gewaardeerd’, zegt Geiger, ‘maar door wat er om me heen gebeurde voelde de taal van abstractie niet passend meer.’ Het zou te veel eer voor het militaire bewind zijn om te beweren dat haar kunst daardoor is veranderd, vindt ze: ‘Een dictatuur verandert de kunst niet.’ Wel zijn haar ‘viscerale tekeningen’ een metaforische reactie op het geweld in deze periode, waarin critici van het regime verdwenen en werden gemarteld.

Rolinhos op de tentoonstelling van Anna Bella Geiger in het Frans Hals Museum. Beeld Simon Lenskens
Rolinhos op de tentoonstelling van Anna Bella Geiger in het Frans Hals Museum.Beeld Simon Lenskens

Ook de tekeningen en gravures met wereldkaarten die Geiger vanaf de jaren 1970 maakte kun je zien als een vorm van impliciet protest. In haar nieuwe versies zet ze Zuid-Amerika en Afrika in het middelpunt. Een klein maar ingrijpend gebaar, waarmee ze eurocentrische blik op de wereld, en, in sommige kaarten, ook op de kunstwereld, bekritiseert.

De thema’s die Anna Bella Geiger vijftig jaar geleden met haar cartografietekeningen aansneed, zijn anno 2022 weer ontzettend actueel. Met kaarten als ‘Rio de Janeiro als cultureel centrum van de wereld’ (1977) toont Geiger zich een vroege aanjager van het postkoloniale debat, dat weer volop wordt gevoerd in de kunstwereld.

Anna Bella Geiger. Braziliaans kunstpionier. Frans Hals Museum, locatie Hal, Haarlem, t/m 21/8.