AchtergrondAnime-hype 2020

Anime is bezig zich uit de niche te ontworstelen. Hoe kwam dat zo, en bij welke film moet u beginnen?

Ride Your Wave van Masaaki Yuasa.

Dankzij Netflix hebben de bekroonde films van Studio Ghibli een groot podium. Ook in de bioscoop verschijnt meer Japanse animatie, zoals deze week Ride Your Wave ★★★★☆. 

De Japanse animatiefilm, anime voor intimi, is plotseling overal. Als er iets vrolijks en verrassends over het filmjaar 2020 kan worden gezegd, is het dat de magische en zachtmoedige films van Studio Ghibli eindelijk het grote podium hebben gevonden dat ze altijd al verdienden. De parels van de vooraanstaande Japanse animatiestudio liggen met dank aan Netflix voor het oprapen, zoals het Alice in Wonderland-achtige Spirited Away (2001) of de ragfijne menselijke portretjes van doodgewone leden van een Japans gezin in het onbekendere maar niet minder sterke My Neighbors the Yamadas (1999).

My Neighbors van Isao Takahata

Het streamingplatform voegde de afgelopen maanden 21 Ghibli’s toe aan het aanbod. Een aantal kreeg zelfs Nederlandse nasynchronisatie. Hierdoor kan een vader of moeder die nooit de tijd had om het internet af te struinen op zoek naar die gedroomde kinderklassieker nu met dochter of zoon zomaar aanschuiven bij My Neighbor Totoro (1988), een sprookje over twee meisjes die op het Japanse platteland tegen een onvergetelijk leuk fantasiebeest aanlopen. Zo rijk, geestig, lekker vreemd en uiteindelijk diep-humanistisch worden ze voor de doelgroep (vanaf 4+) én hun ouders zelden gemaakt.

Waar te beginnen in het enorme Ghibli-aanbod van Netflix? 

De meest voor de hand liggende keuze is: Spirited Away, de bekroonde film van animatiegrootmeester Hayao Miyazaki over een meisje dat in een fantasiepretpark verzeild raakt waarin haar ouders in varkens veranderen en waar geesten en goden de dienst uitmaken. Een film à la Alice in Wonderland en The Wizard of Oz, zonder klassieke opvattingen over goed en kwaad.

My Neighbor Totoro en Ponyo zijn cadeautjes voor de jongere kijker, met als bijkomend voordeel dat ze ook voor de meekijkende ouder heerlijk zijn. Bij Ghibli geen grapjes of situaties over de hoofden van jonkies bedoeld voor ouderen, maar een aantal films die tot in de vezels geschikt zijn voor alle leeftijden.

Bent u een eind op weg, dan zijn de films van Isao Takahata aan de beurt, de compagnon van Miyazaki die met een wat serieuzere thematiek nooit dezelfde populariteit genoot. Onterecht natuurlijk. Zijn zwanenzang The Tale of Princess Kaguya is een uitstekende start, een klassiek sprookje gevat in onder meer fraaie houtskooltekentechnieken, maar met Only Yesterday en vooral het wonderschone en minimalistisch getekende My Neighbors the Yamadas zult u de ware Takahata zien: een ingetogen verteller met een scherp oog voor de magie van doodgewoon menselijk gedrag. Takahata’s oorlogsmeesterwerk Grave of the Fireflies maakte overigens geen deel uit van de aankoopdeal van Netflix (de film staat op streamingconcurrent Hulu, waarop vanuit Nederland geen abonnement mogelijk is), maar de twee tientjes die u op Amazon voor de Blu-ray betaalt zijn welbesteed.

Nog niet uitgekeken? Op naar het Imagine Film Festival (van 28 augustus tot en met 6 september in Amsterdam en deels online) voor liefdes-/tijdreisdrama Her Blue Sky van Tatsuyuki Nagai. Of het Camera Japan Festival (september en oktober in Rotterdam en Amsterdam) dit jaar ook anime vertoont is nu nog niet bekend. Festivaldirecteur Alex Oost noemt desgevraagd enkele favoriete anime van de afgelopen jaren. In This Corner of the World (over de nasleep van de atoombom op Hiroshima dat desondanks nooit dramatisch wordt, zelfs geschikt voor een jonger publiek), The Case of Hana and Alice (over ontluikende vriendschap tussen twee scholieren, animatie-prequel op de liveaction-film van dezelfde regisseur), Okko’s Inn (meisje verliest haar ouders, verhuist naar oma in een herberg en leert dankzij een geest met haar nieuwe leefsituatie omgaan) en A Letter to Momo (meer vriendelijke geesten).

Ride Your Wave.

De internationaal gelauwerde films van Ghibli waren in Nederland altijd best bekend en bemind, ze kregen de afgelopen jaren steevast een reguliere bioscooproulatie, maar nooit zo bekend en bemind als ze zouden kunnen zijn. Nu is Ghibli in één klap mainstream. Net zo binnen handbereik als Disney, de studio waarmee Ghibli buiten Japan vaak is vergeleken. Het effect is zichtbaar: Netflix deelt zelf weliswaar geen kijkcijfers, maar Spirited Away is al maanden niet weg te krijgen uit de lijst met populairste films van het moment van filmdatabase en graadmeter Letterboxd.

My Neighbor Totoro van Hayao Miyazaki.

In de Nederlandse bioscopen voltrekt zich sinds begin dit jaar een al even verrassende ontwikkeling. Het reguliere aanbod was hier qua anime de afgelopen jaren karig. Voornamelijk beperkt tot die incidentele Ghibli, terwijl animatieliefhebbers hun weg moesten zoeken naar filmfestivals als Imagine, Camera Japan en het IFFR om te ontdekken welk fraais in de schaduw van Ghibli werd gemaakt. De makers uit de laatste categorie krijgen  ook in Nederland voet aan wal. En het aanbod is direct opvallend gevarieerd, met werk van uitgesproken artistieke animatieregisseurs én onverbloemd commercieel spektakel.

Kijk alleen al naar deze zomer. Vanaf vandaag nieuw op het doek: het lieve en zomerse Ride Your Wave, waarin een surfster de dood van haar verdronken vriendje verwerkt terwijl de jongen zich in watervorm aan haar openbaart – ze wandelt met hem rond in een bidon of spreekt hem toe op de bodem van de wc. Volgende maand gevolgd door het energieke cultachtige Promare, een uitzinnig kleurrijk vormgegeven en razendsnel gemonteerde film die zich laat kijken als actiespektakel van de toekomst.

De stuwende kracht achter de anime-opleving is filmaankoper Wiepko Oosterhuis van de jonge distributeur Periscoop Film (opgericht in 2015 door de Nederlandse filmproducenten Bruno Felix en San Fu Maltha). Bij de distributeur ligt de focus onder meer op animatie uit Azië, Zuid-Amerika en Oost-Europa en Oosterhuis zocht vanaf het begin naar een film waarmee de Japanse animatie in Nederland in één klap uit de niche kon worden getild, richting de zalen van blockbusterketens als Pathé.

Het begin verliep stroef. Het was 2016 toen de Japanse superhit Your Name van Makoto Shinkai zich als de perfecte kandidaat openbaarde, maar het duurde tot ver in 2017 tot de film hier was te zien. ‘Acht maanden heb ik elke twee weken gebeld of gemaild met Toho, de Japanse studiokolos met de distributierechten’, zegt Oosterhuis. ‘Ik kreeg telkens netjes antwoord, met steeds hetzelfde zinnetje: ‘We are not ready for discussions yet.’ Ik begreep dat die reactie deels te maken heeft met het feit dat ze je gewoon nog niet kennen. Voor Amerikanen geldt hetzelfde, maar die beantwoorden hun mail gewoon niet.’

Alex Oost, festivaldirecteur van filmfestival Camera Japan in Rotterdam en Amsterdam, heeft vergelijkbare ervaringen met pogingen om anime te vertonen. ‘Van alle vertoningsrechten voor Japanse films zijn die van anime veruit het lastigste om te krijgen. Dan vinden ze je te klein of ze vragen absurd hoge bedragen. Soms wacht je nog op één stempeltje van iemand hoog in de hiërarchie en duurt dat eindeloos.’

Toen Toho na acht maanden toch met Periscoop aan tafel wilde, ontdekte Oosterhuis de gevoeligheid van zijn verzoek. ‘Je moet verstand hebben van anime, vinden ze. Ze zien de Japanse animatiefilms als iets heel eigens, een filmgenre met een eigen publiek, dat een eigen marketingstijl behoeft. Zeggen dat we de film mooi vinden, bleek echt onvoldoende. Toen ik vertelde dat we voor de promotie van Your Name contact hadden met de AnimeCon, het grootste anime-evenement van Nederland, waar bezoekers verkleed als hun favoriete personages verschijnen, waren ze daar zeer over te spreken. Zó bereiken ze in Japan ook hun publiek.’

Your Name trok in Nederland uiteindelijk 26 duizend bezoekers. ‘Echt goed’, zegt Oosterhuis, ‘zeker gezien de omstandigheden.’ De film was door dat lange aankoopproces inmiddels internationaal op dvd en blu-ray uitgebracht en was dus ook illegaal te downloaden. En juist een deel van de anime-doelgroep kent in die uithoeken van het internet uitstekend de weg. ‘Ik sprak bezoekers bij een première in Eindhoven die de film al tien keer hadden bekeken. Maar ze waren dolblij dat ze ’m eindelijk in de bioscoop konden zien.’ Het zijn obstakels die horen bij pionierswerk. Nieuwe aankopen zullen sneller in Nederland te zien zijn, verwacht hij, zeker nu Periscoop zich in Japanse ogen heeft bewezen.

Your Name van Makoto Shinkai.

Belangrijker: Your Name opende de deuren voor meer Japanse animatie, waarbij niet alles even grensverleggend of diepgravend hoeft te zijn. De door Periscoop uitgebrachte nieuwe animatiefilmvariant van hitserie Dragon Ball Z, hier populair op tv van 2000 tot 2003, stond begin 2019 mede dankzij nostalgische dertigers in Nederland een week bovenaan in de lijst met bestbezochte bioscoopfilms. Oosterhuis spreekt van een ‘hoger doel’: om een rijkere en meer vanzelfsprekende animatiefilmcultuur te creëren is de vertoning van commerciële anime cruciaal. ‘We willen een situatie creëren waarin het normaal wordt dat er naast grote Hollywoodanimatie ook grote animatiefilms uit andere landen in de bioscopen draaien. Je krijgt artistieke anime ook makkelijker aan de man als Japanse animatie hier in zijn breedte bodem heeft gevonden.’ Begin dit jaar al werd Shinkai’s opvolger van Your Name vertoond, Weathering With You.

Volgens Chris Oosterom, die als artistiek directeur van het Imagine Film Festival ook de afgelopen jaren volop anime vertoonde, is het niet zo vreemd dat er onder de Nederlandse distributeurs weinig oog was voor anime. Ook niet toen Makoto Shinkai jaren voor zijn grote doorbraak zorgvuldig aan de weg timmerde met schitterende films als 5 Centimeters Per Second (2007). Of toen collega Mamoru Hosoda zijn wonderschone Wolf Children (2012) maakte, over een vrouw die verliefd wordt op een weerwolf en vervolgens hun menswolfkinderen moet zien groot te brengen – een situatie die Hosada serieus aanvliegt en zo mooie opvoedingswijsheden verbeeldt. (Hosoda’s laatste film Mirai haalde hier vorig jaar wél de bioscoop.)

Nederland kampt in vergelijking met Japan en landen als Frankrijk en België helaas met een gebrekkige stripboek- en animatiefilmcultuur, zegt Oosterom. Zelfs een film als Spirited Away, bekroond met een Gouden Beer in Berlijn en vervolgens Oscarwinnaar, beleefde hier een weinig succesvolle bioscooprelease. ‘Ik kan me voorstellen dat je dan denkt: als het hiermee niet lukt, waarmee dan wel?’

Spirited Away van Hayao Miyazaki.

Gevraagd naar een verklaring voor de ommekeer die nu plaatsvindt, wijst hij op de veranderde tijdgeest. ‘Netflix heeft ontdekt dat kijkers weinig moeite hebben met niet-Engelstalige films en series. Daar dachten distributeurs en bioscoopeigenaren voorheen heel anders over. De markt in het Westen is op de een of andere manier rijp geworden voor een ander soort cinema – en zeker ook voor Aziatische film.’

Mogelijk nog een teken van een veranderde tijd: ‘Het jongere publiek van nu zit qua social media vooral op Instagram, en is gewend aan denken in een heel divers soort beelden. Ik kan het niet onderbouwen, maar misschien dat Japanse animatie daarom ook beter binnenkomt.’

Het huidige aanbod is bovendien diverser dan voorheen. Oosterom: ‘De afgelopen jaren is er een grotere middencategorie ontstaan met animatieregisseurs die de sprong naar de mainstream kunnen maken. Met Your Name is Makoto Shinkai de eerste die de sprong daadwerkelijk heeft gemaakt.’

Die diversiteit is een zegen voor de volledige anime-industrie, zegt hij. ‘De films van Shinkai zijn onvergelijkbaar met Ghibli. Hij vertegenwoordigt in Japan een nieuwe, tweede school. Met als gevolg dat andere animatiestudio’s meer geld in projecten steken omdat ze denken: je kunt met een goede aanpak wel degelijk zo groot worden als Ghibli.’

Lees verder:

Hoe hij zijn tienertijd ervoer, verwerkte hij in de animatie Your Name. Regisseur Makoto Shinkai laat een jongen en een meisje als een blok voor elkaar vallen en versmelten. 

Meer over