John Van Dreelen

Amerika’s favoriete filmnazi was een Amsterdammer

John Van Dreelen in Twelve O'Clock High (1964–1967) Beeld Alamy Stock Photo
John Van Dreelen in Twelve O'Clock High (1964–1967)Beeld Alamy Stock Photo

Bijna dertig jaar na zijn dood kreeg de Nederlandse Hollywoodster John Van Dreelen (1922-1992), die eigenlijk Jack Gimberg heette, eindelijk zijn biografie: Baron Jack.

De man die Sinatra doodschoot – jarenlang was dat in Hollywood het epitheton van John Van Dreelen. Specialiteit: sardonische naziofficieren. In de blockbuster Von Ryan’s Express (1965) jaagt hij als kolonel Gortz van de Waffen-SS op de ontsnapte Amerikaanse piloot Joseph Ryan, in wie we moeiteloos Frank Sinatra herkennen. Aan het slot van dit oorlogspektakel stormt Gortz een Italiaanse spoortunnel uit en trekt zijn Luger Parabellum-pistool.

Maar Sinatra en zijn medevluchters – op weg naar het neutrale Zwitserland – zijn al buiten schootsafstand. Zonder zich te bedenken pakt Gortz een MP40 Schmeisser-mitrailleur af van een van zijn soldaten en schiet Sinatra alsnog lafhartig in de rug. We zien een diabolische glimlach op het gelaat van Gortz. Dat is wat ze doen, die Duitsers.

Een rolletje van precies vijftien minuten, maar het bracht Van Dreelen eeuwige roem. Nou ja, voor zolang roem in Hollywood houdbaar is, dan. Grappig detail: Sinatra was die dag niet op de set. Van Dreelen moest op de camera mikken. Het shot waarin Ryan wordt getroffen is pas later gedraaid. En daar was kolonel Gortz dan weer niet bij.

Dit verhaal, vergezeld door tienduizend andere anekdotes, staat in de nieuwe biografie Baron Jack – Hollywoods favoriete nazi van Ruud den Drijver. Jack is de Amsterdamse acteur Jack Gimberg (1922-1992) die onder zijn artiestennaam John Van Dreelen half buiten ons zicht een hele Amerikaanse carrière opbouwde.

Aristocratische verschijning, Jack. Vloeiend in Frans, Duits en Engels. Zoon van de acteur en regisseur Louis Gimberg. Een dandy die via toneelrollen in Londen en op Broadway in 1958 in een Chevrolet Impala Cabriolet vanuit New York richting Los Angeles trok.

Zijn Joodse agent Walter Kohner zag wel een toekomst voor hem. Hij ging Van Dreelen promoten als Gruppensturmführer. Met al die oorlogsfilms die destijds werden gedraaid was daar veel vraag naar. En als Van Dreelen eens een keer niet een nazi speelde, werd hij wel gecast als rijke buitenlandse zakenman, Oostblokspion of gek geworden wetenschapper. Zo belandde hij in talrijke tv-series die deels ook Nederland bereikten: The Man from U.N.C.L.E., Rawhide, Gunsmoke, Mission Impossible, I Spy, Perry Mason, maar zeker na het succes van Von Ryan’s Express was hij dé Duitser. Dan stond er in de Amerikaanse pers: ‘De Duitsers worden geleid door onze favoriete vijand: John Van Dreelen.’

Zijn beste rol had hij toen overigens al achter de rug. In de winter van 1944 liep hij als 22-jarige geïnterneerde acteur na een voorstelling voor SS’ers zo de poort uit van het werkkamp Konzentrationslager Papenburg in Nedersaksen. Vermomd als Duitse officier, behept met een Hoogduitse tongval, en niemand die hem tegenhield. Althans, volgens eigen zeggen. Je moet altijd even oppassen als acteurs hun versie van de werkelijkheid geven – zie de vele anekdotes van Rijk de Gooyer – maar een stoer verhaal blijft het.

Jack/John: ‘Het had iets onwerkelijks. Maar kennelijk kwam ik zeer overtuigend over. Jaren later zouden ze mij in Hollywood nog vele malen vragen deze ‘glansrol’ te herhalen.’ Zo werd hij de darling van veel Joodse regisseurs die ‘vonden dat ik een volmaakte parodie op naziofficieren gaf. Nazi’s hebben iets bespottelijks, dat serieuze gestamp met hun leren laarsjes. Een beetje nichterig ook.’

John Van Dreelen, circa 1958.  Beeld Arthur Grimm/Getty
John Van Dreelen, circa 1958.Beeld Arthur Grimm/Getty

Citaten van over het graf zijn het. Auteur Ruud den Drijver leerde Jack/John in mei 1986 kennen op het filmfestival van Cannes. Hij bezorgde hem in zijn nadagen een doktersrol in Odyssée d’Amour (1987) van Pim de la Parra. De opnamen grepen plaats op Bonaire, ze spraken veel samen, en anderhalf jaar later opperde Jack/John dat Den Drijver maar eens zijn memoires moest schrijven. Hij had toch een boel verhalen!

En dat is ook zo, blijkt. De acteur woonde inmiddels in België, samen met zijn archief en zijn herinneringen. Uren aan interviews nam de aspirant-biograaf met hem op, tapes die dertig jaar op een plank bleven liggen. Maar nu is er dan alsnog het boek. Een schelmenroman van ruim zeshonderd pagina’s mag je het ook noemen.

Snoeven is Jack/John niet vreemd, vooral als hij zijn amoureuze escapades opdist, maar ook dan laat een glimlach zich maar moeilijk bij de lezer onderdrukken. Zo veel Hollandse Hollywoodhelden hebben we nu ook weer niet, dus vooruit maar.

Ja, je had Lou Tellegen uit Sint-Oedenrode, geboren in 1883. Die ging met de destijds wereldberoemde actrice Sarah Bernhardt op theatertournee door Amerika en wist het als mooie jongen bij de film te schoppen tot matinee-idool. De Nederlandse Rudolph Valentino. Maar toen de geluidsfilm zijn intrede deed, was zijn loopbaan voorbij: te zwaar accent. Op 29 oktober 1934 zat hij op zijn hotelkamer in Los Angeles, omringd door zijn mooiste recensies. Met dezelfde gouden schaar waarmee hij die stukken had uitgeknipt, stak hij zichzelf in het hart. De volgende ochtend werd zijn lichaam in een plas bloed gevonden.

Exemplarisch verhaal, dat van het accent. Wim Sonneveld, die het in 1956 op goed geluk in Hollywood ging proberen, moest in de Fred Astaire-musical Silk Stockings (1957) de Russische overloper Peter Ilyitch Boroff spelen. Ook John Van Dreelen werd door zijn buitenlandse komaf getypecast in excentrieke rollen, terwijl hij toch vloeiend Engels sprak.

Daar kunnen wij op neerkijken, de jonge Rutger Hauer – op zijn beurt een androïde in Blade Runner (1982) – deed dat niet. Hij legde aan Den Drijver uit: ‘John Van Dreelen is absoluut een voorbeeld voor mij geweest. Niet zozeer vanwege zijn acteren, maar om wat hij bereikt had in Amerika. Toen ik de overstap maakte, is er zeker een moment geweest waarop ik dacht: wat hij kan, dat moet mij ook lukken.’

Precies wat Antonie Kamerling in 2004 dacht over Rutger Hauer, toen hij in diens voetsporen kortstondig naar Hollywood vertrok. Zijn enige Amerikaanse rol: SS-Obersturmbannführer Kessel in een prequel van de horrorklassieker The Exorcist, getiteld: Dominion (2005) van regisseur Paul Schrader (ook nog verknipt op de montagetafel tot Exorcist: The Beginning).

Zo was er sinds de dagen van John Van Dreelen eigenlijk maar weinig veranderd. Hollander? Dan kunnen we je wel gebruiken als nazi.

Voor Jack/John zelf was het allemaal geen punt. ‘Ik speel liever de slechterik dan de held.’ Dat lag hem beter. ‘Ik ben van nature een badguy. En ik ben ook helemaal niet zo’n goede acteur.’

Maar, zo was hem gebleken, daar kon je ook fijn van leven, aldus de man die Sinatra doodschoot.

Ruud den Drijver: Baron Jack - Hollywoods favoriete nazi.   Beeld Baltimore Book
Ruud den Drijver: Baron Jack - Hollywoods favoriete nazi.Beeld Baltimore Book

Ruud den Drijver: Baron Jack – Hollywoods favoriete nazi. Biografie van John Van Dreelen.
Baltimore Book; € 29,95. Verschijnt 2/3.

Nederlandse acteurs in Amerikaanse films duiken vaak in dezelfde soort rol op:

RUTGER HAUER

In navolging van John Van Dreelen speelde ook Rutger Hauer tijdens zijn Amerikaanse jaren geregeld nazi’s. In de tv-miniserie Inside the Third Reich (1982) is hij Albert Speer, de architect van Adolf Hitler. De reeks won twee Emmy Awards. En in Fatherland (1994), naar de gelijknamige thriller van Robert Harris, heeft hij de hoofdrol als SS-majoor Xavier March.

RENÉE SOUTENDIJK

Ook Renée Soutendijk ontkwam niet aan typecasting. In haar eerste Amerikaanse rol, in Inside the Third Reich, werd ze gecast als Eva Braun, de geliefde van Hitler.

RIJK DE GOOYER

In Soldaat van Oranje (1977) speelde hij de wel heel gemene SD’er Breitner, maar ook voor buitenlandse producties werd Rijk de Gooyer gevraagd als onguur type. Zo is hij een SS-officier in het oorlogswraakdrama A Time to Die (1982) van de Amerikaanse regisseur Matt Cimber.

CARICE VAN HOUTEN

Twee keer een nazi angehauchte rol voor Carice van Houten. In Valkyrie (2008) is ze Nina Schenk Gravin von Stauffenberg, de vrouw van de gedesillusioneerde kolonel Von Stauffenberg, die op 20 juli 1944 Hitler in zijn bunker wil opblazen. En in Race (2016), de biopic over atleet Jesse Owens en de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn, speelt ze Leni Riefenstahl, de favoriete cineast van Goebbels en Hitler.

Ruud den Drijver

Ruud den Drijver (1957), auteur van de biografie Baron Jack, vervulde bestuursfuncties in de film­wereld en schreef artikelen voor filmbladen, maar we kennen hem vooral als producent van titels als Paul Chevrolet en de ultieme hallucinatie (Pim de la Parra; 1984) en Lijmen/Het Been (Robbe de Hert; 2000). Daarnaast werkt hij aan documentaires en korte animatiefilms. In 2015 publiceerde hij Circus Bloteman, de biografie van filmmaker Wim Verstappen.

Meer over