InterviewHarm Edens

‘Als je mij veel grapjes ziet vertellen, weet je dat het een moeizame opname was’

null Beeld Frank Ruiter
Beeld Frank Ruiter

Wat zijn dit voor vragen? Naar aanleiding van de terugkeer van 10 voor Taal op tv: zeven dilemma’s voor presentator Harm Edens.

Quatsch of Brengels?

‘Dat zijn twee van de spelcategorieën bij de terugkeer van 10 voor Taal, dat ik presenteer. Het was tot 2011 al op tv. Eerst met Robert Long, toen met Tineke Verburg en als laatste met Anita Witzier, altijd een Nederlands tegen een Vlaams team. Er zaten categorieën in als Woordritsen en Cryptokronkels. Nu is alleen de titel over en hebben we hippe nieuwe taalspellen.

‘Bij Brengels, brak Engels, moet je van twee of meer Engelse woorden goed Nederlands maken. Denk aan own corpse: eigenlijk. Bij Quatsch krijg je drie ingewikkelde woorden met betekenissen, waarvan er twee in de Van Dale staan en eentje is verzonnen. Ik kies voor Quatsch, omdat ik ervan geniet welke woorden, welke rijkdommen er in onze taal zitten.

‘Ik klier altijd met taal, maak nieuwe woorden. En in het programma is er ook af en toe ruimte voor poëzie. Dan lees ik een gedicht voor of ik roep out of the blue: ‘Uw neus staat op uw bakhuis als een schoorsteen op een kakhuis.’ Ken je die niet? Willem Godschalck van Focquenbroch, 1634.

‘Ik hoop dat we met het programma taal toegankelijker en leuker maken. Laaggeletterdheid is een groot probleem: als je als laaggeletterde naar de Belastingdienst gaat, krijg je sowieso geen toeslagen. Als je een tweedehands auto wilt kopen, krijg je een wrak.’

Vliegschaamte of vleesschaamte?

‘Als ik moet kiezen vliegschaamte, maar ik heb ook vleesschaamte, tegelschaamte, bladblazerschaamte, wegflikkerschaamte. Vlees eet ik nog wel, maar alleen als ik weet dat het beest zo ongeveer vrijwillig euthanasie heeft laten plegen.

‘Ik vlieg alleen nog als het voor mijn werk noodzakelijk is. Dat is lastig, want ik vind New York een geweldige stad, maar ik heb niet zo gauw een excuus om daarnaartoe te gaan. Ik hoop nu op een eredoctoraat van Harvard ofzo. Maar waar zijn we nou mee bezig? Weekendjes Barcelona om te shoppen. Je karkas naar Mexico sleuren om daar twee weken op een strand te liggen. Probeer Texel eens.

‘Laatst sprak ik in mijn radioprogramma (The Green Quest, red.) met een jonge ondernemer over elektrisch vliegen. De belangrijkste professoren zeggen: dat kan niet. Hij zegt: het kan wel. Er gebeuren goede dingen en dat moet ook, want we hebben nog tien jaar om de boel te redden.’

‘Ik besteed 90 procent van mijn tijd aan duurzaamheid: mijn radioprogramma, het leiden van congressen en denktanks. Ik weet nog dat ik op mijn 11de in de krant las over de Club van Rome en hun rapport Grenzen aan de groei. Dat vond ik toen al eng.’

Voor of achter de schermen?

‘Ervoor dan maar. Ik heb 23 jaar als komedieschrijver (onder meer van Het zonnetje in huis, red.) achter de schermen gewerkt, maar ik vind het toch ook erg leuk om op te treden, een kunstje te doen. Op de lagere school al: wie stond er weer met zijn dikke smoel in de krant toen de klassen te vol zaten? Alleen maar om te zeggen: ‘Hallo, ik besta!’

‘Die neiging neemt af, maar niet genoeg. Mijn dierbare geliefde heeft weleens gezegd: ‘Hoeveel aandacht heb jij eigenlijk nodig in je leven? Zoveel applaus bestaat niet.’ Na opnamen voor een programma denk ik toch even dat ik een mythische prestatie heb geleverd en kom ik thuis in de verwachting dat iemand me feestelijk staat op te wachten met de vraag hoe het is gegaan. Maar als diegene rustig doorwerkt, stel ik die vraag dan maar heel theatraal hardop aan mezelf.’

Peter Pannekoek of Jan Jaap van der Wal?

‘Ik zou zeggen Jan Jaap. Hij is al twintig jaar teamcaptain bij Dit was het nieuws (een satirisch actualiteitenprogramma, red.), ik ken hem beter. Toen hij begon, was hij 21 en had hij het over totaal bizarre dingen. Dat hij een hond had met diarree en daarin kneep tot het eruit liep. Waarom zou je dat zeggen? Op nationale televisie?’

‘Maar Peter kwam er vier jaar geleden bij en die ging daar nog eens dunnetjes overheen. Hij vertelt heel eerlijk over z’n angsten en dat de xtc de afgelopen week in de aanbieding was. Intussen is Jan Jaap getrouwd en maakt die zich nu druk om heel andere dingen. Zo houden ze het programma in evenwicht.

‘Sommige mensen denken dat ik alleen maar grapjes hoef op te lezen. Maar toen ik een keer met koorts was uitgevallen, nam Thomas Acda het van me over, waarna de captains en de redactie zeiden: ‘O, het is toch moeilijker dan je denkt.’ Je moet echt goed luisteren: wat is er aan het ontstaan? Wat kan ik verbinden en toevoegen? En om de zoveel tijd moet ik ook nog foutloos al die grappen voorlezen.

‘We nemen zo’n minuut of twintig grappen van mij op. Als de teamcaptains en de gasten in vorm zijn, gooien we daar heel veel van weg − we hebben in totaal vaak een uur en drie kwartier aan materiaal. Als je mij dus veel grapjes ziet vertellen, weet je dat het een moeizame opname was.’

null Beeld Frank Ruiter
Beeld Frank Ruiter

Nederlandse of Britse humor?

‘Met vertalingen van komedies en toneelstukken en met Dit was het nieuws (een Brits format, red.) heb ik hopelijk laten zien dat Britse humor ook in Nederland kan werken. Maar er zijn natuurlijk verschillen: Nederlanders zijn van de verhalen bij het kampvuur, Britten van mooie taal gebruiken en witty grapjes. Dan kies ik voor de Britse humor.

‘Ik was ooit in Engeland totaal verdwaald in een landelijke villawijk. Een vrouw met een soort rieten prullenmand op haar hoofd kwam omhoog van achter de heg. ‘We zoeken deze en deze weg’, zei ik. Ze vertrok geen spier en zei: ‘We don’t do road signs around here’ en ze verdween weer achter de heg. Dat gebeurt in Nederland nou nooit.

‘Ik houd van de Engelse taal, van de poëzie van Dylan Thomas en Shakespeare. Tijdens opnamen voor de Vierdaagse stond ik een paar jaar geleden tussen een pelotonnetje van de Britse scouting. ‘Shall I compare thee to a summer’s day?’, zei ik. Waarop er eentje reageerde: ‘Thou art more lovely and more temperate.’ Ik: ‘Rough winds do shake the darling buds of May.’ Hij: ‘And summer’s lease hath all too short a date.’ Uiteindelijk heb ik gewonnen. Yes! Het is toch prachtig dat zo’n hopman ook denkt: laten we eens kijken wie de meeste zinnetjes van het achttiende sonnet van Shakespeare kent.’

Ophemelen of afkraken?

‘Afkraken doe ik vaker, in Dit was het nieuws, de podcast Dit was de radio (met Ron Vergouwen en Arjan Snijders, red.) en voorheen in mijn column in de Linda. Maar wel met een reden: zo nu en dan moet je paal en perk stellen aan alle ellende die voorbijkomt. Als je in de media werkt, moet je elke keer moeite doen om een boeiend voorstelling te maken voor kijkers of luisteraars. Dus als je als radiozender een prominente dj strikt voor een prestigieus tijdsslot, zou je denken dat die voor de eerste aflevering een briljant begin maakt waar over dertig jaar nog over wordt gepraat. Maar in plaats daarvan trekken ze tegenwoordig een fles champagne open en beginnen ze te diarreren over wat zich daar in de studio afspeelt. Echt heel erg de moeite van het luisteren waard.

‘Maar ophemelen is beter dan afkraken. Na het lezen van Rutger Bregmans De meeste mensen deugen werd het weer pijnlijk duidelijk: we willen eigenlijk allemaal goed doen. In de Amsterdamse wijk Bos en Lommer, waar ik regelmatig ben, sisten een paar jaar geleden twee jongens met een Marokkaanse achtergrond naar me − ze herkenden me van televisie. ‘Kunnen jullie geen Nederlands?’, riep ik. ‘Zij keihard lachen, waarna we een heel gesprek voerden. Na drie kwartier wilde ik vertrekken, toen een van hen zei: ‘Doe de groeten aan Raoul (Heertje, jarenlang teamcaptain bij Dit was het nieuws, red.). Hij is een goede Marokkaan.’ ‘Nou’, zei ik, ‘houd je vast, want ik heb nieuws voor je: hij is nogal Joods.’ Lange stilte, waarop ze zeiden: ‘Ach, maakt niet uit. Hij is een goeie Jood.’

Amsterdam of Zutphen?

‘Zutphen. Amsterdam is ook een belangrijke plek voor me: ik heb er lang gewoond en moet er nog steeds vaak zijn voor werk. Maar uiteindelijk ben ik toch teruggekeerd naar mijn roots in het oosten − ik ben geboren in Enschede.

‘Ik woon nu al bijna twintig jaar in Zutphen. Als ik mijn huis uitloop ben ik binnen drie minuten in de natuur, met prachtige landschappen en de IJssel. En inderdaad... Arriva rijdt in de Achterhoek met een treinstel met mijn naam. Na drie keer vragen ben ik maar akkoord gegaan, al zat ik er niet op te wachten. Dan krijg je: Harm Edens weer te laat. En: vrouw springt voor Harm Edens.

‘Ik was ooit bij het station in Culemborg een programma aan het opnemen toen ik mijn treinstel zag. ‘Goeie trein’, zei ik tegen de machinist die net was uitgestapt. ‘Nou’, zei hij, ‘als ik ‘s avonds tegen mijn vrouw zeg dat ik de hele dag lekker in Harm Edens heb gereden, scoor ik daar geen punten mee.’ Waarschijnlijk heeft die man jarenlang gewacht tot hij die opmerking eindelijk tegen de juiste persoon kon vertellen.’

10 voor Taal is elke donderdag om 21.30 uur te zien op SBS6.

CV

1961 Geboren in Enschede

1982 Nederlandse Taal- en Letterkunde (Rijksuniversiteit Groningen)

1987 Theaterwetenschap (Universiteit van Amsterdam)

1986-2007 Scenarioschrijver voor o.a. Het zonnetje in huis

1996-nu Dit was het nieuws (Tros, RTL4, Avrotros)

2009-2011 Talkshow On air (NCRV)

2018 Podcast The Green Quest (BNR)

2020 Podcast Dit was de radio

2021 10 voor Taal (SBS6)

Harm Edens woont met zijn vriend samen in Zutphen en heeft twee kinderen.

Meer over