Film

Als er een trein in het spel is, wordt het in films echt spannend

De film Hytti nro 6 staat in een lange traditie: treinen zijn alomtegenwoordig in de filmgeschiedenis. Het voertuig is een uitgelezen manier om een verhaal voort te stuwen of abrupt tot stilstand te brengen.

Pauline Kleijer
Hytti Nro 6. Beeld
Hytti Nro 6.

Het is geen luxe trein, de Moermansk Express. Kijkend naar de film Hytti nro 6 kun je de lucht van oud zweet en verroest metaal bijna ruiken. De Finse Laura (Seidi Haarla) deelt haar coupé ook nog eens met een jonge Rus (Joeri Borisov) die veel drinkt en zich niet vaak lijkt te wassen.

De ramen van de trein zijn viezig, net als de synthetische gordijnen. Slapen moet gebeuren op een smal hangbedje met een dun matras. Vijf dagen zal Laura onderweg zijn, van Moskou naar Moermansk, waar ze oude rotstekeningen wil bestuderen. Het is 1996, vijf jaar na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Piepend en krakend, met hooguit 70 kilometer per uur, kachelt de trein door een steeds onherbergzamer landschap.

En toch heeft deze treinreis iets zeer aantrekkelijks. Daar hoeft regisseur Juho Kuosmanen niet eens zoveel voor te doen. De romantiek kleeft langeafstandstreinen nu eenmaal aan. Nachttreinen in het bijzonder hebben iets magisch: slapen in een schommelende wagon is een speciale vorm van avontuur. Je maakt iets mee terwijl je stilligt.

Filmmakers weten dat de trein tot de verbeelding spreekt. Hytti nro 6 (‘coupé nummer 6’) staat in een lange, eerzame traditie: treinen zijn alomtegenwoordig in de filmgeschiedenis. Al vanaf de geboorte van de film spelen ze een belangrijke rol. Niet zo gek, want de stoomtrein was net als de cinema een 19de-eeuws wonder van vernieuwing. Allebei draaien ze om beweging, allebei brachten ze nieuwe vergezichten met zich mee.

L’Arrivée d’un train en gare de La Ciotat (1895). Beeld
L’Arrivée d’un train en gare de La Ciotat (1895).

Een van de eerste publieke filmvertoningen was die van de korte documentaire L’Arrivée d’un train en gare de La Ciotat (1895), gemaakt door de gebroeders Lumière, waarin precies te zien is wat de titel belooft: de aankomst van een trein. Dat het publiek bij deze vertoning in paniek wegrende, omdat het dacht dat de trein daadwerkelijk op hen afkwam, is een allang ontkrachte mythe. Toch moet de confrontatie met een volledig nieuw medium indrukwekkend zijn geweest. De Lumières hadden natuurlijk ook een kalmer tafereel kunnen voorschotelen, maar kozen voor een stomend, stalen monster. Effect gegarandeerd.

Film en trein waren dus al vroeg getrouwd en zijn dat altijd gebleven. In 1903 maakte de filmstudio van Thomas Edison, de Amerikaanse tegenhanger van de gebroeders Lumière, een korte fictiefilm die de geschiedenis is ingegaan als de eerste western. In The Great Train Robbery beroven twee gewapende overvallers de passagiers van een trein, waarna een sheriff met zijn mannen te paard de achtervolging inzet.

De film van 12 minuten biedt overtuigende actiescènes – zoals die waarin een overvaller over de trein klautert om bij de locomotief te komen – waarop talloze filmmakers zouden voortborduren. In westerns werd de trein een niet weg te denken factor. Misschien niet zo’n vaste waarde als het paard of de saloon, maar altijd goed voor de meest opzienbarende ontknopingen. Kijk naar High Noon en Once Upon a Time in the West, Butch Cassidy and the Sundance Kid of 3:10 to Yuma: als er een trein in het spel is, wordt het echt spannend.

De western bleek bij lange na niet het enige filmgenre waarin de trein zich thuis voelt. De trein is natuurlijk ook een uitgelezen manier om een verhaal voort te stuwen of abrupt tot stilstand te brengen. Actie- en avonturenfilms gebruiken ’m om zijn snelheid en onverzettelijkheid – een beetje trein weegt meer dan 100 ton en maakt auto’s, helikopters en zelfs tanks tot nietige, eenvoudig te verbrijzelen tegenstanders. Moordmysteries, zoals Murder on the Orient Express, vinden in de trein een perfecte plaats delict: alle verdachten zitten op één plek. Een treinwagon biedt zowel beweging als beperking.

Wallace & Gromit: The Wrong Trousers (1993). Beeld
Wallace & Gromit: The Wrong Trousers (1993).

Voorbeelden van spectaculaire treinscènes zijn er te over, van technische hoogstandjes in films als Indiana Jones and the Last Crusade of Mission: Impossible tot de meest fantasievolle varianten. Denk aan de laatste tien minuten van Paddington 2 (niet toevallig dankt de heldhaftige beer zijn naam aan een treinstation) of de ontknoping in de kleianimatiefilm The Wrong Trousers, waarin Wallace en Gromit een kwaadaardige pinguïn achtervolgen op een speelgoedtrein. Twee kindvriendelijke versies die elk een ode brengen aan de treinfilmgeschiedenis.

Maar de trein is nog zoveel meer dan een middel om, met of zonder achtervolgingen en explosies, punt A met punt B te verbinden. Ook romantische films, komedies, sciencefiction en horror spelen zich graag aan boord van de trein af. De trein is dan ook rijk aan symboliek.

Alfred Hitchcock, groot liefhebber van treinen én kenner van de dromenduiding van Freud, wist daar alles van. In vijf van zijn films speelde de trein een belangrijke rol, niet altijd even subtiel. Wanneer Cary Grant en Eva Marie Saint in North by Northwest (1959) een slaapcoupé gebruiken om iets anders te doen dan slapen, duikt hun trein op een cruciaal moment een tunnel in. De Brit Hitchcock was trots op de manier waarop hij de preutse Amerikaanse filmkeuring van de jaren vijftig op de hak nam.

Strangers on a Train (1951). Beeld
Strangers on a Train (1951).

Of neem de wijze waarop de camera de voeten volgt van professioneel tennisspeler Guy Haines (Farley Granger) en psychopaat Bruno Antony (Robert Walker) in Hitchcocks briljante thriller Strangers on a Train (1951). Ze stappen in dezelfde trein, waar hun voeten elkaar uiteindelijk raken – het begin van een ongemakkelijk gesprek met fatale uitkomst. De film laat de sociale spanning van treinreizen zien. In een intieme, bijna huiselijke setting zit je opgescheept met wildvreemden, zo lang als de dienstregeling dat voorschrijft. Een ongewilde aanraking is genoeg om levens met elkaar te verknopen.

Het is een terugkerend element in films met treinen: vrijwel altijd legt het voertuig zijn wil op aan de passagiers. Een enkeling weet eraan te ontsnappen (zoals de crimineel die door het raam van een rijdende trein breekt in Jean-Pierre Melvilles Le cercle rouge) of probeert het tij te keren (Denzel Washington die een op hol geslagen goederentrein tot stilstand moet brengen in Unstoppable), maar meestal is het de trein die het tempo, de richting en de bestemming dicteert. De rails zijn onbuigzaam en het spoorboekje laat niet met zich spotten.

Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004). Beeld
Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004).

Geen wonder dat treinen zo vaak het levenslot vertegenwoordigen, vooral in romantische films. Hytti nro 6, waarin Laura en haar Russische medepassagier Ljoha elkaar noodgedwongen beter leren kennen, is lang niet de eerste film waarin de trein als matchmaker dient. Bekende voorgangers zijn Eternal Sunshine of the Spotless Mind, waarin de toevallige ontmoeting tussen Joel (Jim Carrey) en Clementine (Kate Winslet) in de trein naar Montauk toch niet zo toevallig blijkt, en Before Sunrise, het eerste deel van Richard Linklaters trilogie over een langdurige relatie.

In Before Sunrise raakt Jesse (Ethan Hawke) in gesprek met zijn toekomstige vrouw Celine (Julie Delpy) en stipt daarbij nog een andere filmische functie van de trein aan. ‘Wekenlang uit het raam kijken is te gek’, zegt hij over zijn lange reis. ‘Je krijgt ideeën die je normaal niet krijgt.’ Dat is goed voorstelbaar: als treinreiziger tuur je naar voorbijtrekkende landschappen, naar de achterkant van huizen, verlichte ramen in het donker, de levens van anderen. Het treinraam is als het frame van een filmbeeld, met de machinist als regisseur. Het is een vorm van kijken die, in combinatie met het feit dat een treinreiziger tijdelijk opgesloten zit, voor contemplatie zorgt.

Before Sunrise (1995). Beeld
Before Sunrise (1995).

Voor filmmakers die zoeken naar bezinning is de trein dan ook vruchtbaar gebied. De Japanse regisseur Yasujiro Ozu gebruikte treinreizen om de overgang tussen stad en platteland in zijn verhalen te benadrukken, maar vooral ook om de kijker zich te laten verplaatsen in zijn peinzende, observerende personages. Het ritme van het spoor dwingt tot rust en maakt filmpersonages tot toeschouwer – net als het filmpubliek.

Iets soortgelijks gebeurt in het mooie, bedachtzame drama 35 Rhums van Claire Denis, dat opent met beelden van het spoor. De film over een treinmachinist en zijn dochter, die wonen in een buitenwijk van Parijs, wordt gemarkeerd door hun dagelijkse ritten door stedelijk gebied. Het zijn precies die dromerige reismomenten die de kijker het verhaal binnenlaten. Film is tenslotte, net als de trein, een vervoermiddel.

Hytti nro 6 plaatst de kijker in de schoenen van Laura, die tijdens haar treinreis geconfronteerd wordt met haar hooggestemde idealen. Ze is een intellectueel, denkt ze en hoopt ze. Maar misschien kunnen die rotstekeningen in Moermansk haar wel gestolen worden. Misschien is er een ander leven denkbaar; een leven met een naar wodka ruikende Russische mijnwerker. Ze overweegt het maar heel even, maar het is genoeg.

De simpelste treinmetafoor is uiteindelijk ook de meest wezenlijke, bewijst Hytti nro 6. Een goede treinfilm gebruikt het spoor om je bewust te maken van de wissels.

Runaway Train (1985). Beeld
Runaway Train (1985).

DE BESTE TREINFILMS

De filmgeschiedenis is zo rijk aan films waarin treinen een rol spelen, dat het eigenlijk ondoenlijk is om de beste te kiezen. Voorwaarde voor selectie was dan ook dat de trein een prominente rol speelt in het verhaal, of liever nog: de hoofdrol. In chronologische volgorde:

The General (Buster Keaton, 1926)

Stunts in en op een trein: al bijna honderd jaar geleden deed Buster Keaton alles wat daarbij denkbaar is. En dat zonder special effects.

La bête humaine (Jean Renoir, 1938)

Acteur Jean Gabin leerde kolen scheppen op een locomotief voor zijn rol in deze nog altijd verpletterende Emile Zola-verfilming. De openingsscène op het spoor is meeslepend en zette de toon voor vele andere treinfilms.

The Lady Vanishes (Alfred Hitchcock, 1938)

Hitchcock maakte meerdere fraaie treinfilms, waarvan The Lady Vanishes misschien wel het minst bekend is. Onterecht, want deze geestige spionagefilm die zich vrijwel volledig aan boord van een trein afspeelt, lijkt nog helemaal niet verouderd.

Brief Encounter (David Lean, 1945)

Meer een stationsfilm dan een treinfilm, maar als één regisseur begreep hoe spoorboekjes werken, was het David Lean wel. Tragisch, diep romantisch en schitterend verslag van een gemiste kans.

Closely Watched Trains (Jiri Menzel, 1966)

De jonge, naïeve Milos verliest meer dan zijn onschuld wanneer hij tijdens de Tweede Wereldoorlog als spoorbeambte gaat werken. Prachtig in beeld gebrachte tragikomedie naar het boek van Bohumil Hrabal.

Runaway Train (Andrej Kontsjalovski, 1985)

De Rus Kontsjalovski (Dear Comrades!) werkte een tijdje in Hollywood en dat leverde onder meer deze grimmige, testosteronrijke actiefilm op. Twee gevangenen gebruiken een goederentrein om te ontsnappen, maar de trein – een ongenadig monster – slaat op hol. Niet voor fijngevoelige kijkers.

Europa (Lars von Trier, 1991)

De zware stem van Max von Sydow transporteert de kijker naar de hel van naoorlogs Duitsland, waar een Amerikaan zich als treinconducteur in een politiek wespennest begeeft. Cinema – en de langeafstandstrein – was zelden zo angstwekkend hypnotiserend.

The Darjeeling Limited (Wes Anderson, 2007)

De esthetiek van Wes Anderson past zo goed bij de Indiase spoorwegen dat je je afvraagt waarom niet al zijn films zich in een trein afspelen. De mooiste scène in deze kleurrijke tragikomedie is een montage van personages in coupés, aan elkaar gekoppeld en toch mijlenver van elkaar verwijderd.

Snowpiercer (Bong Joon-ho, 2013)

De trein als metafoor voor de klassenmaatschappij: een simpel recept dat uitstekend werkt in deze wervelende, postapocalyptische actiefilm van de Koreaanse meester Bong (Parasite).

Bonus: De mooiste treinscène

Er komt niet eens een trein in voor, en toch vangt de Zweedse regisseur Roy Andersson het wezen van treinreizen in een droomscène in zijn film You, the Living (2007). Hier is het een huizenblok dat zich, met bewoners en al, langzaam in beweging zet en op reis gaat. Een pasgetrouwd stel ziet het uitzicht door hun keukenraam veranderen en zwaait naar mensen op het perron. Als film een trein is, zoals Jean-Luc Godard ooit stelde, dan is deze scène het summum van cinema.

Trein gemist

Zou het komen doordat het Nederlandse spoorwegnet zo fijnmazig is, waardoor de dienstregeling nauwelijks tijd biedt voor romantiek of actie? In elk geval zijn treinen in Nederlandse films teleurstellend weinig aanwezig. Enkele uitzonderingen: Alex van Warmerdam speelde een treinconducteur in De jurk (1996) en Jos Stelling situeerde De wisselwachter (1986) op een kruising van twee spoorlijnen. Ook werd de Molukse treinkaping verfilmd, in de telefilm De Punt (2009) van Hanro Smitsman.

Meer over