Boekrecensie

Als een regisseur rijgt Thomas Heerma van Voss zijn scènes behendig aan elkaar ★★★★☆

Thomas Heerma van Voss laat de spanning oplopen in Passagiers/achterblijvers en zet dan steevast de tijd stil. Je kunt niet anders dan gretig doorlezen in deze geslaagde verhalenbundel.

Lotte Jensen
Thomas Heerma van Voss  Beeld rv
Thomas Heerma van VossBeeld rv

Terwijl de wereld in de greep van een dodelijk virus is, reizen de broers Roy en Adam af naar de Kosmodroom van Bajkonoer. Hoewel hun trip naar Kazachstan extreem gevaarlijk is, willen ze hun jongensdroom waarmaken: een raketlancering van dichtbij zien. De sfeer is onheilspellend: Adam pleegt allerlei geheimzinnige telefoontjes en Roy loopt op zeker moment met een bijl in zijn handen. Hij vraagt zich steeds af wat er zou gebeuren als hij zijn broer zou ombrengen. Hoe het afloopt, blijft ongewis. Ze zien hoe de raket met een enorme knal vertrekt: ‘Daar stond hij, samen met zijn eveneens roerloze broer, op een gebouw waar ze niet mochten zijn, omgeven door gruis en dampen.’

De sinistere omgeving, de oplopende spanning en het open einde zijn kenmerkende ingrediënten in de verhalen van Thomas Heerma van Voss (1990). In Passagiers/achterblijvers bundelde hij zes vertellingen, die van begin tot eind blijven boeien. De auteur, die al diverse romans, essay- en verhalenbundels op zijn naam heeft staan, weet de spanning in kort bestek op te voeren. Via subtiele aanwijzingen krijg je als lezer het gevoel dat er gevaar in de lucht hangt. Je kunt niet anders dan gretig doorlezen hoe het afloopt.

Buitenstaanders

De hoofdfiguren van Passagiers/achterblijvers zijn doorgaans buitenstaanders, die zich ongemakkelijk voelen in een nieuwe omgeving of onderweg zijn. Neem het verhaal ‘Ik kan alles uitleggen’. Bruno Pikula is een ontslagen fabrieksarbeider die met de trein naar Amsterdam gaat. Hij heeft een sporttas bij zich met daarin een mes, een fles gootsteenontstopper en in aluminiumfolie verpakte cherrytomaatjes en komkommerstukjes. Hij vertelt allerlei details uit zijn leven, zoals het feit dat hij op de middelbare school een provocerend profielwerkstuk over de positieve kanten van Hitler heeft geschreven.

Gaandeweg blijkt dat Bruno is opgepakt voor een aanslag die hij heeft gepleegd tijdens de jaarlijkse Dodenherdenking op de Dam in Amsterdam. Hij geeft een onsamenhangende verklaring af tijdens een verhoor. De verwarde maalstroom van gedachten komt tot stilstand wanneer hij terugblikt op het moment dat alle mensen in paniek de Dam ontvluchtten: ‘en heel eventjes werd het in mijn hoofd helemaal stil, eindelijk’.

Alle verhalen eindigen met zo’n still, een stilstaand filmbeeld. Dat geldt ook voor het openingsverhaal ‘Het begin’, waarin de ik-figuur het vriendenalbum van zijn verhuisde Aziatische bovenbuurmeisje in bezit krijgt. Hij bestudeert alle jongens en meisjes daaruit en volgt op een dag Johannes en zijn moeder. Het jongetje kijkt hem recht aan. Op dat moment stopt de vertelling ‘alsof hier elk moment iets belangrijks kan gebeuren, iets waardoor alles eindelijk in beweging kan komen’. Heerma van Voss treedt op als een regisseur, die de scènes behendig aan elkaar rijgt.

Open eindes

Maar hij kan de film ook plotseling stilzetten. In ‘Bowlen in Philadelphia’ – dit verhaal verscheen al eerder in een zelfstandige uitgave – bezoekt Victor zijn vriend Jacob in Philadelphia. Victor worstelt met zijn relatie, omdat zijn vriendin meerdere keren is vreemdgegaan. Hij spiegelt zich aan het ogenschijnlijk perfecte, hardwerkende stel Jacob en Anne. Het verhaal krijgt een verrassende wending, waardoor de twee vrienden op een bowlingbaan in Utrecht eindigen. Daar vervloeken ze hun onfortuinlijke bestaan, terwijl de bowlingballen over de baan suizen. Ze blijven maar gooien en gooien, omdat ze niet naar huis willen. Maar er is hoop: buiten wacht een nieuwe wereld. De laatste scène, waarop de tijd wordt stilgezet, beklijft het beste.

De open eindes dragen een belofte in zich en roepen verwachtingen op, om de titels van twee andere verhalen te noemen. In ‘De belofte’ maakt een gehandicapte regisseur haar dromen waar en in ‘Verwachtingen’ vestigt een moeder die in een zeer ongelukkig huwelijk gevangenzit, al haar hoop op haar zoon.

Ondanks de onheilspellende sfeer en het isolement van de hoofdfiguren hebben de vertellingen toch iets bemoedigends. Zoekend naar zin gaan ze een ongewisse toekomst tegemoet en zo openen zich nieuwe mogelijkheden. Op dit kruispunt van wegen zet Heerma van Voss steevast de tijd stil. Maar als de filmrol verderspoelt, kan het alle kanten opgaan. De thematische samenhang, de verrassende perspectiefwisselingen en de open eindes maken de Passagiers/achterblijvers tot een zeer geslaagde bundel.

Thomas Heerma van Voss: Passagiers/achterblijvers. Das Mag; 224 pagina’s; € 21,99.

null Beeld Das Mag
Beeld Das Mag
Meer over