Alles is zwart

Zwarte muziek domineert de jongerencultuur. Hiphop en r & b zijn mainstream geworden. Clips met vrouwen in bikini en kerels met groot libido overheersen op MTV....

Door Pablo Cabenda en Seada Nourhussen

Iedereen wil een beetje zwart zijn in de Amerikaanse popindustrie. Zangeres Christina Aguilera (latino) flirt niet alleen met rapper Redman, als ze zich in haar videoclip Dirty tegen hem aanschurkt, maar ook en vooral met hiphop. De clip dampt zo van de rapclichés (veel schamel verpakt vrouwenvlees) dat het scherm er bijkans van beslaat.

Of Britney Spears (blank): zij werkt net als Justin Timberlake (dito) samen met de populairste producers van dit moment, The Neptunes (zwart). Dichter bij huis: de bestverkopende Nederlandse rapper Brainpower (wit) praat, gaat en staat als een brother uit Alphen aan den Rijn. Als hij met zijn vuist op zijn hart slaat (let op: hiphop gebaar) om aan te geven dat het allemaal for real is, is het net echt.

Anno 2003 verkoopt zwarte muziek en alles wat met zwarte jongerencultuur te maken heeft, massaal. Bij zwart én wit. Ook lelieblanke Nederlandse jongeren voelen zich mateloos aangetrokken tot hiphop en r & b. Het resultaat: blonde meisjes met Alicia Keys-vlechtjes en witte jongens die net zo met goud behangen zijn als hun rapidolen.

Het zijn niet langer blanke artiesten die met hun kopie van exotische zwarte waar succes behalen op de blanke markt – van Elvis tot Eminem. Nee, zwarte artiesten zelf zijn nu de idolen. Vorige maand werden de eerste tien plekken in de Amerikaanse Billboard Hot 100 Charts opgeëist door zwarte artiesten. Op 1 stond r & b-diva Beyoncé met dance-hallster Sean Paul. De rest werd ingenomen door rapartiesten als 50 Cent en Black Eyed Peas. Een unicum in de popgeschiedenis, zegt Billboard.

Zwarte muziek heeft altijd veel invloed gehad, maar het vertaalde zich nooit eerder in zo'n mainstream commercieel succes. Zwarte muziek en het bijbehorende begrip urban (zwarte stadscultuur) vormen nu de grootste jongerencultuur in de VS en zijn ook in Nederland gezichtsbepalend. Gonny Passaribu, onderzoeker aan het Roosevelt Study Centre in Middelburg, schrijft deze dominantie toe aan een economisch proces dat begon in de jaren tachtig. Toen verschenen rapartiesten op straat, zonder instrumenten, met alleen twee platenspelers, een microfoon, en een grote dosis doe-het-zelfmentaliteit.

Passaribu: 'En nu zijn zwarte ondernemers entrepreneurs geworden. Ze hebben een eigen podium gecreëerd waarop ze hun muziek kunnen laten horen aan een breed publiek.'

De Afro-Amerikaanse Russel Simmons is het grote voorbeeld. Hij richtte in 1984 het legendarische hiphoplabel Def Jam op. De eveneens zwarte LA Reid is sinds drie jaar de baas van Arista records waar artiesten als Outkast, TLC en Pink op zijn getekend. Rapper Jay-Z heeft zijn Roc-A-Fella Records en zijn eigen filmproductiebedrijf. Grote bedrijven, grote omzetten.

De overmacht van zwarte muziek wordt ook nog op een andere manier verklaard. Popmuziek is traditioneel het vehikel waarmee jongerenzich afzetten tegen de oudere generatie. Maar in rock 'n' roll lijkt alle tegendraadsheid verdwenen. 'Hiphop is veel rebelser dan rock want daar luisteren je ouders ook naar', zegt Saul van Stapele, Nieuwe Revu-journalist en auteur van het hiphopboek Van Brooklyn tot Breukelen. 'Gangstarap vertelt spannende verhalen. En de muziek heeft een ongenaakbare fuck you-houding. Als die blanke jongens en meisjes naar die clips op MTV kijken, voelen ze zich stoer, terwijl ze het gangsterbestaan op veilige afstand kunnen meebeleven.'

Videoclips, bij uitstek het medium om jongeren te bereiken, barsten van geweld en seks. Op maat gesneden voor kids in de suburbs en pubers in de polder worden grotemensenzaken binnen de gestyleerde kaders van MTV en TMF teruggebracht tot hip kinderspel. Maar onschuldig? Nee, denkt de Amerikaanse popprofessor Portia Maultsby, verbonden aan Afro American Studies van de Bloomington University Indiana. 'Videoclips van zwarte acts tonen ook de keerzijde van het zwarte succes. Met die verlokkingen van het tegendraadse sluipen ook de klassieke zwarte stereotypen erin.'

Want een extreme lichamelijkheid vertaald in geweld en een onverzadigbaar libido zijn de clichés waarmee zwarten zijn opgezadeld. En zo ontstaat er een interessante paradox: witte jongeren die, bewust dan wel onbewust, met hun 50 Cent Reeboks tegen heilige huisjes trappen, halen tegelijk met de cd van de gangstarapper (Get rich or die trying) een karrenvracht aan vooroordelen in huis. Maultsby: 'Zwarte artiesten en platenmaatschappijen spelen welbewust in op het beeld dat blanken nog steeds van hen hebben. Waarom? Omdat er goed geld aan valt te verdienen.'

Ze weet van een platenmaatschappij die tot voor kort alleen rappers met een crimineel verleden contracten aanbood. Toen Snoop Dogg verdacht werd van moord, schoten zijn verkoopcijfers omhoog. De moordaanslag op 50 Cent (negen kogels!) werd breed uitgemeten in de media. Maar de balletlessen van rapper Tupac Shakur zijn altijd verzwegen. Daar verdien je geen punten mee voor je streetcredibility.

Maultsby: 'Toen gangstarap opkwam, berustte het nog deels op waarheid. Maar in nauwe samenwerking met Hollywood is het zo gedramatiseerd dat het inmiddels net zo'n mythe geworden is als het Wilde Westen.' Ze ziet de motor van het zwarte succes dan ook tegelijk als rem op de zwarte emancipatiebeweging. Journalist Van Stapele relativeert. 'Een rapper als 50 Cent brengt zijn roemruchte verleden met een enorme knipoog. Maar niet iedereen heeft dat door.'

Omdat de jongeren hun helden cool vinden, rolt het geld ook in de merchandising. Rappers zetten miljarden om met kledinglijnen als Sean John (P. Diddy). Volgende maand komt het energiedrankje Pimpjuice (Pooiersap) van rapper Nelly op de markt. Ghettopoly is een hit in de VS. Bij deze variant van monopoly handelen spelers in crack en gestolen waar in plaats van in onroerend goed.

De producten hebben al geleid tot protesten, boycots en verdeeldheid onder de zwarte bevolking in Amerika. Maultsby vindt het toch positief dat óók de creativiteit van zwarte artiesten eindelijk erkenning krijgt. Dat misschien in navolging ook de zwarte stereotypes zullen verdwijnen ziet ze niet snel gebeuren. 'In ieder geval niet in deze eeuw.'

Meer over