'Alles is ijdelheid en het najagen van wind'

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Aflevering 5: een loom zweven.

Wieteke van Zeil
Olieverf paneel, 90x122 cm. Beeld Museum De Lakenhal, Leiden
Olieverf paneel, 90x122 cm.Beeld Museum De Lakenhal, Leiden

Als snelheid geschilderd kon worden, dan was dit slowmotion. Draderig bewegende bellen, niet eens zwevend, meer drijvend op de lucht. Je ziet ze bijna loom rekken en weer terugveren. Het duurt eindeloos; kijk naar zeepbellen in de lucht en je belandt in een heerlijke zone zonder haast of doel. Ga maar lekker geld verdienen jullie, daarbuiten, en ruzie maken. Ik kijk even naar een zeepbel.

Omdat de rest van dit schilderij nogal druk is met dingen en mensen die aandacht willen, en die Betekenis hebben, lijkt die ruimte in het midden met bellen des te meer een eigen entiteit. Een eiland van rust en bewegingen, zo terloops en vrij als je ze alleen uit een verdwenen verleden kent. Vergelijkbaar met American Beauty (1999), die film waarin minutenlang een wit plastic tasje door een koude wind heen en weer wordt geblazen boven een stoep. Voor de regisseur was die opname op een amateurcamera het uitgangspunt van de hele film, las ik. De toevallige schoonheid van zo'n dansend tasje dat, als je het eenmaal hebt opgemerkt, al het andere even heel niksig en onbelangrijk maakt.

Dat is natuurlijk ook de bedoeling met de bellen; dit schilderij laat weinig aan de verbeelding over als het om betekenis gaat. We moeten het voelen, en goed ook: het leven duurt kort. Alles is ijdelheid en het najagen van wind. De schedel, de zandloper, de uitgeblazen kaars (waarvan je hier nog net de rookpluim ziet), het klokje, de pijp, en o ja het staat er ook gewoon letterlijk op een papiertje, die zin uit Prediker: Vanitas Vanitum Et Omnia Vanitas (wat niet klopt, het moet 'vanitas vanitatum' zijn, maar we hebben het toch al over de zinloze dadendrang van de mens, dus lekker belangrijk). IJdelheid der ijdelheden, alles is ijdelheid. David Bailly schilderde zichzelf erop als jonge man, met in zijn hand een zelfportret op zijn eigenlijke leeftijd, 67 jaar; dat zegt natuurlijk ook iets over voorbijgaande jeugd enzovoort.

Hij had het kunnen weglaten allemaal, als het om de boodschap ging. Hij had me al bij de bellen. En die zijn natuurlijk ook Betekenisvol.

Erasmus schreef het, en in de oudheid Lucianus van Samosata: Homo Bulla, de mens is een zeepbel. Kwetsbaar, vluchtig, en leeg. Zo ongestoord als hij zijn leven leidt, zo plotseling is het voorbij.

Maar die schoonheid. Wat heeft-ie nou helemaal geschilderd? Niks, doorzichtige zeep met de reflectie van drie dubbele ramen in de kamer. En ik geloof 'm. Zeepbellen zijn vaak afgebeeld, maar zelden zo goed als deze. Niet eerder zweefde ik mee op dit heerlijke, drijvende eiland.

www.detailsofart.com

undefined

David Bailly (1584-1657)Vanitas - stilleven met het zelfportret van de schilder, 1651. Beeld Museum De Lakenhal, Leiden
David Bailly (1584-1657)Vanitas - stilleven met het zelfportret van de schilder, 1651.Beeld Museum De Lakenhal, Leiden
Meer over