Oog voor detail

Alleen de kijker ziet het gevaar in dit spelende kind van Dimitri Desiron

Detail uit Station van Dimitri Desiron,  2016 Beeld Dimitri Desiron / Galerie Mokum
Detail uit Station van Dimitri Desiron, 2016Beeld Dimitri Desiron / Galerie Mokum

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: een spelend kind.

Er zit iets zorgeloos in dit detail waar ik bij wil, maar niet bij kan komen. Met de concentratie van een koorddanser loopt het jochie achter zijn broer of grote vriend aan, hij heeft zonder nadenken zijn armen als vleugels gestrekt voor de balans. Het lijkt allemaal instinctief. Ik denk niet dat deze jongen besloten heeft dit te gaan doen. Hij is gaan lopen, als gevolg van de gelegenheid. Van langgerekt wachten. De rand die het perron markeert werd een uitnodiging, in de stilte van het wachten werden de stenen een speelveld. De jongen loopt op de lijn zoals je ook ineens kunt ontdekken dat je droedels aan het tekenen bent op een belangrijke envelop. Het gebeurt. Er zit geen bewust keuzemoment tussen willen en doen. En dus ook geen overweging van mogelijke gevolgen of gevaren. Daarin zit die jaloersmakende vrijheid.

‘Alle spel is allereerst en bovenal een vrije handeling. Bevolen spel is geen spel meer’, schreef historicus Johan Huizinga (Homo Ludens, 1938) en dat mag op een tegeltje. Want ik wil in dat koppie van dat kind. Onnadenkend de rekbare tijd vullen met spel, zonder beslissingen te nemen. Maar ik kan er niet bij, want ik zie wat hij niet ziet: het gevaar. De trein die elk moment kan langsrazen, de electriciteitsdraden die misschien bij de rails liggen. De donkere wolken die er al zijn.

Dimitri Desiron, Station, 2016 Beeld Dimitri Desiron / Galerie Mokum
Dimitri Desiron, Station, 2016Beeld Dimitri Desiron / Galerie Mokum

Als je naar een schilderij kijkt, kruip je zonder nadenken in iemands hoofd. Dat kan het hoofd zijn van degene die is afgebeeld, maar je kunt je ook automatisch tot de afgebeelde persoon verhouden en daarbij in een rol schieten. Het gaat vanzelf; als er een naakte vrouw op een sofa ligt, kun je haar zijn en ook de voyeur die haar onbeschaamd bekijkt. Je kunt ook een beetje allebei zijn – nergens kun je zo goed voor even wisselen van gender, leeftijd, plek of cultuur als in de ervaring van het kijken naar kunst. En dat gebeurt hier: ik ben even die jongen in al z’n ongeplande vrijheid. Maar ik ben ook zijn moeder die de schoonheid van het moment verpest door meteen ‘pas op!’ te willen roepen. Een overbezorgde moeder bovendien, want bij een tweede blik zie je geen spoor aan deze zijde van het perron; de rails zijn bedolven onder de kiezels, omdat het een ongebruikt spoor is.

Het hele schilderij draagt daaraan bij. Een schmutzig stationnetje met kapotte grond, loshangende electriciteitsdraden, verbleekte borden en afgebladderde verf. Een namiddagse stilte waarin ik vanzelf krekels hoor – maar dat zal zijn omdat ik aan Italië denk bij zo’n station, en dat is een vermenging van mijn eigen herinnering met deze voorstelling. Dit is vermoedelijk een Vlaams perron. Dimitri Desiron is eigenlijk een lichtschilder. Hij weet stadse plekken te vangen in flakkerend middag- of ochtendlicht, en maakt wat vanzelfsprekend is mooi en filmisch. De sfeer die hier hangt, beweegt vanzelf van vrijblijvend naar dreigend – door dat stille, verveelde lopen van de kinderen, als de jongens in de Stephen King-verfilming Stand By Me, en tegelijk die dreigende combinatie van felle zon met donkere wolken.

Ik zag het schilderij lang geleden in de Kunsthal in Rotterdam, het detail zit in mijn archief. Al weken put ik uit de detailfoto’s op mijn computer omdat de musea dicht zijn. Soms heb ik het geluk om even in een museum rond te mogen lopen, een mazzel van mijn vak. Maar het stemt toch treurig want deze kunstwerken horen zichtbaar te zijn voor iedereen. Kunst hoort bij het leven zoals spel volgens Huizinga bij cultuur hoort; het is er onderdeel van. Elke week bij het schrijven denk ik; als het stuk in de krant staat zijn de musea misschien alweer open, of tenminste bijna. Maar we worden niet eens meer genoemd in de persconferenties, zo vanzelfsprekend is de culturele wereld op slot. In het langgerekte wachten spelen we vanzelfsprekend door, tot we weer mogen, optimistisch omdat kunst lang duurt, en blijft. Maar langzaam voelt het ook alsof elk moment die verpletterende trein langs kan razen.

Dimitri Desiron, Station, 2016, olieverf op doek, 100 x 100 cm, privécollectie. Beeld galerie Mokum.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Verbetering: In een eerdere versie van dit artikel stond dat het kind gevaar loopt omdat er een trein kan langsrazen. In het schilderij zijn echter bij dit perron geen rails te zien. Die zijn bedolven onder kiezels, laat de kunstenaar desgevraagd weten, omdat het betreffende spoor in werkelijkheid al lange tijd in onbruik is.

Meer over