Beeldreportage

Acht fotografen over hun relatie met de muze: ‘Je hebt een machtspositie, daar hoort ook terughoudendheid bij’

Tessel is de muze van Fotograaf Cornelie Tollens.  Beeld Cornelie Tollens
Tessel is de muze van Fotograaf Cornelie Tollens.Beeld Cornelie Tollens

Heeft de muze, de klassieke inspiratiebron van een kunstenaar en fotograaf, tegenwoordig wel iets te vertellen? Of zijn de verhoudingen nog hetzelfde als in voorbije eeuwen? Acht fotografen over hun relatie met de muze. ‘Vergis je niet’, zegt een van hen, ‘het model heeft ook macht.’

Het was in zijn afstudeerjaar, 2012, dat fotograaf Jan Hoek het plan opvatte dakloze verslaafden in zijn eigen huis te fotograferen. Dat moest iets bijzonders opleveren: meestal zijn mensen bang voor junks, hij haalde ze toch over de vloer. Hij had het nog niet bedacht of hij werd voor zijn eigen Albert Heijn aangesproken door een magere vrouw die het zichtbaar koud had: of hij 20 euro voor haar had? Oké, krijg je, zei Hoek, maar dan wil ik jou bij mij thuis fotograferen. De vrouw, Kim, inderdaad drugsverslaafd, kon het geld niet weigeren en stemde toe, maar, merkte Hoek, zijn plannetje kantelde meteen: zij was doodsbang voor hém. ‘Ze vertrouwde het niet, ze dacht dat ik vieze, weirde foto’s van haar wilde maken. Ze kwam wel naar me toe, maar ze nam een vriend mee die voor de deur moest blijven wachten.’

Kim in my house heet de foto die Hoek die dag van haar maakte; voor zijn boekenkast met het verzameld werk van Franz Kafka poseert ze in T-shirt en spijkerbroek. Een jonge vrouw nog, maar met een doorleefd gezicht – getekende wenkbrauwen in hoge bogen boven een wat troebele blik.

Het is een klassiek thema in de kunstgeschiedenis: achter de camera (of de schildersezel) staat de schepper, de kunstenaar, ervoor het model wiens voornaamste taak het is het genie te inspireren. Door mooi te zijn, of exotisch, door een representant te zijn van een andere wereld, door kwetsbaarheid, glamour of tragiek. Een zwijgende rol heeft de muze doorgaans; het was niet voor niets een kunstenaar, Karel Appel, die ‘Sois belle et tais-toi’ (‘Wees mooi en houd je mond’) tegen Sonja Barend zei toen haar vragen hem niet bevielen – het was nooit het lot van de kunstenaar veel tegenspraak te krijgen. Maar tijden veranderen, al dan niet met een zetje van #MeToo. ‘Misschien hadden we de muze in de vorige eeuw moeten achterlaten’, schrijft columnist Amarens Eggeraat een tijdje terug in Vrij Nederland. ‘Muzen zijn bij voorkeur tragische minnaressen, vrouwen met een charmante persoonlijkheidsstoornis, transgender sekswerkers in een sloppenwijk of verslaafde tienermoeders. De kunstenaar is niet noodzakelijk een man en de muze niet noodzakelijk een vrouw, maar de relatie lijkt wel in een paternalistische mal gegoten. (...) Zelfs als een muze met niets dan oprechte liefde en hartstocht wordt behandeld, blijft de verhouding scheef.’

Machtsverhoudingen

Is dat per definitie zo? Fotograaf Jan Hoek stelt zichzelf die vraag vanaf de allereerste keer dat hij een camera ter hand nam. ‘Al mijn werk gaat over het omdraaien van de traditionele machtsverhoudingen’, zegt hij – voor fotofestival BredaPhoto 2020 initieerde hij de expositie Power to the models, waarbij hij elf personen de volledige macht gaf over hoe ze in beeld wilden worden gebracht, inclusief de keuze voor de fotograaf. Dat hij voor zijn afstudeerproject onder andere verslaafde mensen vroeg bij hem thuis op de foto te gaan, noemt hij achteraf een ‘wat flauw plan’, maar ook destijds was het al zijn bedoeling de ongelijkheid tussen kunstenaar en muze op te heffen: wie moest er nou eigenlijk vrezen voor wie?

Wie heeft de macht? Wie bepaalt het beeld? De fotograaf of zijn model – die het beeld vult, tenslotte? ‘Vergis je niet’, zegt Erwin Olaf, ‘het model heeft ook macht, dat moet je niet onderschatten.’ Olaf is naast Jan Hoek een van de acht fotografen die Volkskrant Magazine vroeg naar een foto van hun muze, het model dat steeds weer ‘hun scheppingsdrang aanwakkert’, zoals de definitie luidt, en die ze soms al ontelbare keren hebben vastgelegd. Vergis je niet, zegt Olaf dus: ‘Als de muze een rotbui heeft of zich als een ijsblok opstelt tijdens een shoot, krijg je niet de blik of de emotie waarnaar je op zoek bent. Dan sta je voor de kat zijn viool te werken.’ Maar: de kunstenaar is ontegenzeggelijk de machtigste van de twee en als model ben je ‘enorm kwetsbaar’, daar is hij zich wel degelijk van bewust. Net als van de verantwoordelijkheid die dat met zich meebrengt: ‘Je moet er steeds voor uitkijken geen misbruik te maken van je machtspositie. Ik heb weleens aan de rand van een zwembad gestaan met een model erin dat ik waanzinnig aantrekkelijk vond – ik werd helemaal week van die gozer. Ik wou zó het water in springen. Maar ik heb me ingehouden.’

Ook alle andere fotografen houden zich bezig met de kwestie – zij het de een wat méér dan de ander en al dan niet bewust. ‘Ik kies ervoor niet alles in de wereld door de bril van machtsverhoudingen te bekijken’, zegt Lara Verheijden, die jong en vrouw is en bij voorkeur jonge, naakte vrouwen fotografeert. Voor haar Amsterdamse naaktkalender vroeg ze het liefst modellen met wie ze bevriend is te poseren – haar manier om ervoor te zorgen dat ze geen grenzen overschrijdt. ‘Een heel jong meisje uit Vinkeveen dat door haar moeder naar de shoot wordt gebracht, is er misschien zó op gebrand om professioneel model te worden dat ze haar kleren uittrekt terwijl ze het eigenlijk niet wil.’

Ook Robin de Puy heeft geregeld modellen voor de lens over wier kwetsbaarheid ze nadenkt. Een van haar muzen was haar inmiddels overleden Deense oom, die in zijn laatste jaren alzheimer had. ‘We hadden een hechte band, hij zou alles voor me doen. Het was aan míj om te besluiten hem niet meer te fotograferen in al zijn ontredderdheid, liggend in bed en helemaal de weg kwijt. Als fotograaf kun je een soort hebberigheid krijgen waardoor je aan je muze voorbijgaat. Maar je hebt een machtspositie en daar hoort ook terughoudendheid bij.’

Jan Hoek vertelt hoe Kim in my house van een plan al snel een persoon werd en hoe dat de verhouding veranderde tussen hen twee. ‘Kim vertelde me dat het altijd een droom van haar was geweest om model te worden. Ze was zelfs een tijdje kindmodel geweest voordat ze aan de harddrugs raakte, en die droom kwam weer boven nu ze bij mij thuis voor de camera stond. Ik voelde me daar een beetje rottig over, probeerde haar verwachtingen te temperen en gooide het op leeftijd: ze was bijna dertig, voor een modellencarrière was het misschien wat laat.’

Maar Hoek en Kim raakten bevriend, hij bleef haar fotograferen en wonderlijk genoeg kwam er toch een soort modellencarrière van de grond: een van hun shoots samen haalde zelfs het internationale mode- en fotografieblad King Kong. ‘Kim was door haar verslaving niet altijd de makkelijkste om mee te werken’, zegt Hoek, ‘maar ze was leuk en lief en dankbaar. Ze is in 2018 helaas overleden, pas 36 jaar oud. Ik ben blij dat ik eraan mee heb kunnen helpen een klein stukje van haar modellendroom waar te maken. Het heeft onze verhouding gelijkwaardiger gemaakt dat zij iets voor mij deed, en ik iets voor haar: ik vroeg haar bijvoorbeeld model te staan als ik nieuwe collecties van bevriende modeontwerpers fotografeerde.

‘Zoals ik begon met Kim in 2012 zou ik het nu niet meer aanpakken; als je al begint met een vastomlijnd idee, probeer je iemand in een mal te duwen. Maar het werd al snel een wisselwerking en die is voor ons allebei verrijkend geweest. Eigenlijk word ik daarin steeds radicaler; het wordt tijd dat de fotograaf zijn macht afgeeft aan het model.’

Najate Leklye. Beeld Meryem Slimani
Najate Leklye.Beeld Meryem Slimani

Fotograaf Meryem Slimani (37) over haar muze en moeder Najate Leklye (68): ‘Ze is mijn rolmodel.’

‘Ik heb altijd tegen mijn moeder opgekeken, maar ik heb ook altijd tegen haar áángekeken’, zegt Meryem Slimani. ‘Ik ben enig kind en zij was een alleenstaande moeder, dus het was altijd alleen wij twee.’ Slimani werkt als fondsenwerver, freelance-artdirector en stylist; fotografie was vooral een hobby. Maar het heeft haar wel bekendheid en exposities gebracht sinds haar Instagramaccount @meryemsfirst door duizenden volgers is ontdekt. Op de beelden: altijd haar moeder, Najate Leklye, door Meryem gestyled op haar balkon in Rotterdam-West. Najate in een knaloranje colbert met een tijgerprintjurk eroverheen. In een Daily Paper-sweater met een witte vlinderbril erboven. Of zoals hier in een spijkerbroek, peinzend in de lens starend – Najate gaat op de foto zoals haar dochter het voor ogen heeft. Slimani: ‘Ik zeg: kijk eens alsof je boos op me bent. Of ik maak haar aan het lachen. Maar uiteindelijk is het een co-creatie, en ik zal nooit iets voorstellen wat niet strookt met haar normen, ik zal haar bijvoorbeeld nooit vragen haar hoofddoek af te doen.

‘Ze is mijn rolmodel. Als jong meisje keek ik tegen haar op: ze werkte zo hard als lerares en dan zette ze zich ook nog eens in voor de Marokkaanse gemeenschap. Ze stond echt op een voetstuk voor mij. We hebben daarna ook onze moeilijke tijden gehad, tijdens mijn studiejaren toen ik me van haar los ging maken. Door haar te gaan fotograferen, nu zo’n twee jaar geleden, ben ik haar anders gaan bekijken. Ze is niet perfect, net zoals ik niet perfect ben. Maar ik wil wel aan anderen laten zien: kijk, wat een mooi mens.’

Fotograaf Cornelie Tollens (56) over haar muze Tessel (38, op de foto 10): ‘Ze is hetzelfde als ik.’

‘Ik fotografeer Tessel al sinds haar 9de’, zegt fotograaf Cornelie Tollens, die het woord muze maar ‘eng’ vindt. ‘Het klinkt een beetje vies. Een ouwe schilder die een jong meisje schildert, ja, dat is een scheve verhouding. Hoewel, dat deed Egon Schiele ook en dat is een van mijn lievelingskunstenaars. Ik heb in elk geval nul scheve verhouding met mijn beste mattie. Want dat is Tessel inmiddels.

‘Ik zag haar op het kinderfeestje van een zoontje van een vriendin. Ze was 9, droeg hoge hakken en had roodgestifte lippen en ik dacht meteen: haar moet ik fotograferen. Ik voelde verwantschap, ook al was ik veel ouder, ik dacht: zij is hetzelfde als ik. Een Lolita, vrouw en eeuwig meisje tegelijkertijd. Het was niks viezigs of seksueels, ik vond het gewoon gaaf, een meisje van 9 dat al zo volwassen was. Zo was ik ook op die leeftijd.

‘Ik ben haar door de jaren heen altijd blijven fotograferen en toen ze 24 was, realiseerde ik me: ze is mijn beste vriendin geworden. Dat van die zielsverwantschap klopte. We hebben natuurlijk weleens ruzie, maar nooit over de foto’s, ze heeft het altijd alleen maar leuk gevonden om voor me te poseren. Het is ook een mooi tijdsdocument natuurlijk, van jezelf. De laatste jaren fotografeer ik haar minder, maar laatst nog wel voor een expositie in Moskou. Naakt, met glitters en een bloem in haar mond.’

Maarten, de muze van fotograaf Robin de Puy. Beeld Robin de Puy
Maarten, de muze van fotograaf Robin de Puy.Beeld Robin de Puy

Fotograaf Robin de Puy (34) over haar muze en vriend Maarten (43): ‘Dit is hoe ik hem het allerliefst zie.’

‘Ik heb tig muzen’, zegt fotograaf Robin de Puy. ‘Randy, een jongen die ik in Amerika ontmoette. Mijn Deense oom. Mijn twee roodharige bonuskindjes. Mijn vriend Maarten hier op deze foto. Ik kan nogal hartstochtelijk verliefd worden op een mens.’

In 2016 was De Puy Fotograaf des Vaderlands, een jaar eerder maakte ze een roadtrip door Amerika. Daar kwam ze, zomaar op staat, het sproetige jongetje Randy tegen, die ze sindsdien fotografeert en filmt. Ook haar Deense oudoom, die aan alzheimer leed, volgde ze lange tijd. Voor Volkskrant Magazine kiest ze nu een foto van haar geliefde, Maarten, die ze ‘honderden keren’ heeft gefotografeerd. ‘Dit is hoe ik Maarten het allerliefste zie. Niet alleen is het een mooie man, in zijn blik zie je ook speelsheid en intimiteit waarvan ik heel blij word.’

Ook Randy fotografeerde ze in bed, met ontbloot bovenlijf in een Amerikaans motel. De foto kwam in grote musea te hangen. ‘Dan klinkt er soms kritiek dat je zo’n jongen zou overrulen omdat je voorbijgaat aan zijn grenzen. Maar ik praat van tevoren uitgebreid met Randy en zijn moeder over zulke foto’s. Het kan alleen zolang je integer bent als maker. Ik zou niet kunnen leven met het gevoel te ver te zijn gegaan.

‘Met Maarten is er sowieso gelijkwaardigheid. Niet alleen is hij mijn vriend, we werden verliefd toen hij, als cameraman, mij filmde tijdens de documentaire die over mijn Amerikaanse reis is gemaakt. Dus ik ben ook zíjn muze.’

Kim, de muze van fotograaf Jan Hoek.  Beeld Jan Hoek
Kim, de muze van fotograaf Jan Hoek.Beeld Jan Hoek

Fotograaf Jan Hoek (37) over zijn muze Kim (36 op de foto): ‘We zijn goede vrienden geworden.’

‘Supermodel Kim’ heet het deel van Jan Hoeks website met foto’s van zijn muze Kim, die, schrijft Hoek erbij, ‘tot mijn grote verdriet in 2018 onverwacht is overleden.’ Kim was geen ‘gewoon’ supermodel, geen 20-jarige met een vlekkeloos huidje die op de covers van Elle en Vogue de lens in blikt. Ze was een drugsverslaafde vrouw die als tiener droomde van een modellencarrière – en hem samen met fotograaf Jan Hoek nog van de grond kreeg ook.

Het was in zijn afstudeerjaar dat Hoek het plan opvatte verslaafden in zijn huis te fotograferen; Kim vond hij voor de Albert Heijn, waar ze 20 euro aan hem vroeg. ‘Ze vertelde me toen dat ze altijd al fotomodel had willen worden. Ze was bijna dertig en bovendien verslaafd, dus daar was weinig kans op en dat vertelde ik haar ook, voorzichtig. Later zocht ik haar op in het begeleidwonenhuis waar ze woonde. Ze zag er een stuk beter uit, had weer wat vlees op de botten en was gestopt met harddrugs. Dat kwam door de liefde, ze had inmiddels een vriend, Paul, maar het kwam ook, zei ze, door onze fotoshoot. Al mijn foto’s hingen in haar kamer. ‘Ik ben mooi eigenlijk’, zei ze, ‘ik ga mezelf niet nog kapotter maken.’

Ik heb haar daarna nog vaak gefotografeerd, zoals hier, voor de cover van modeblad King Kong. Als bevriende modeontwerpers me vroegen hun collecties te fotograferen, vroeg ik Kim als model. Ze dronk nog wel, was niet de makkelijkste om mee te werken, maar wel altijd inspirerend. We zijn goede vrienden geworden. Ik mis haar erg.’

Jean, de muze van fotograaf Erwin Olaf.  Beeld Erwin Olaf/ Ron Mandos Gallery
Jean, de muze van fotograaf Erwin Olaf.Beeld Erwin Olaf/ Ron Mandos Gallery

Erwin Olaf (61) over zijn muze Jean (23): ‘Ik smolt toen ik hem zag.’

‘Ik ken deze jongen verder niet’, zegt Erwin Olaf over Jean, die hij fotografeerde voor Ladies Hats, een serie portretten van mannen met dameshoeden die hij in 1985 begon en waarvan hij in 2018 de draad weer oppakte. ‘Hij komt gewoon van een modellenbureau. Maar ik smolt toen ik deze blik van hem zag. Hij heeft iets zachts in zijn gezicht. Daarom kies ik hem als muze, omdat hij voor mij staat voor een generatie jonge mannen die, meer dan in de decennia hiervoor, durven hun zachte, vrouwelijke kant te laten zien. Dat vind ik hoopvol. Er is veel machogedrag onder jongeren, maar er zijn er ook die dat durven te doorbreken, zoals deze Jean.

‘Hij is geen vast model van me, maar in de jaren tachtig en negentig had ik wel een aantal muzen die ik vaak fotografeerde. Een stuk of tien: Duck Jetten, een voluptueuze vrouw, en Marc, de jongen met de champagnefles.’ Hij verwijst naar een van zijn beroemdste foto’s, een naakte jonge man met een spuitende fles champagne voor zijn onderlijf. ‘Ik werkte ook veel met een vrouw met heel mooie borsten. Een mooi gezicht had ze ook, maar dat kwam meestal niet op de foto. Erg is dat eigenlijk. Toen ging het me vooral om vorm, lichaam. Tegenwoordig gaat het me veel meer om de persoon.’

Paula, dochter en muze van fotograaf Hendrik Kerstens.  Beeld Hendrik Kerstens
Paula, dochter en muze van fotograaf Hendrik Kerstens.Beeld Hendrik Kerstens

Fotograaf Hendrik Kerstens (64) over zijn muze en dochter Paula (20 op de foto, nu 33): ‘Wat wij doen, is uniek.’

Bag is een van de beroemdste portretten die Hendrik Kerstens van zijn dochter Paula maakte; ze is al van jongs af aan zijn vaste model. ‘Een stuk of zeventig’, schatten vader en dochter – zoveel verschillende portretfoto’s van Paula hangen er in internationale musea en bij verzamelaars thuis, onder wie veel in Amerika. ‘Daar wordt soms even in mijn arm geprikt’, zegt Paula. ‘Zo van: je bent écht, het meisje van de foto.’

Vanaf haar 5de zit ze voor haar vader; ‘zitten’, zo noemt Hendrik Kerstens het. ‘In het begin was Paula alleen mijn onderwerp. Ik vond het een voorrecht dat ik haar mocht fotograferen en het gebeurde nooit tegen haar zin, maar ze was natuurlijk wel gewoon een klein meisje, van samenwerking was geen sprake.’

‘Dat is het gaandeweg wel geworden’, zegt Paula, die kunstgeschiedenis heeft gestudeerd en inmiddels met haar vader werkt. Ze onderhoudt contacten met galeries en schrijft artikelen voor tentoonstellingen en catalogi over het werk van haar vader, dat, met haar als zijn muze, naar de 17de-eeuwse portretkunst verwijst. Een duokunstenaarschap noemt haar vader het nu: ‘De laatste jaren treedt Paula steeds meer op de voorgrond. Het lag voor haar als ‘meisje van de foto’ niet voor de hand om in een museum te gaan werken.’ Terwijl deze samenwerking, beseften de twee op een dag, wél vanzelfsprekend is. Paula: ‘Als zijn muze ben ik natuurlijk automatisch verbonden aan mijn vader. Wat wij doen is uniek, dat ben ik me steeds beter gaan realiseren.’

 André, de muze van fotograaf Jouk Oosterhof.  Beeld Jouk Oosterhof
André, de muze van fotograaf Jouk Oosterhof.Beeld Jouk Oosterhof

Fotograaf Jouk Oosterhof (47) over haar muze André (69): ‘Hij doet precies wat ik van hem vraag.’

“Huh, ik ben toch geen muze?’ was André’s reactie toen ik hem zo noemde’, zegt fotograaf Jouk Oosterhof. ‘Hij dacht aan een meisje, een schoonheid, en nee, dat is André niet. André was mijn onderbuurman toen ik hem leerde kennen, hij kwam zeggen dat hij een beetje last had van de muziek. Ik vond hem een interessant hoofd hebben, met die neutrale, droge blik van hem. Ik heb hem gevraagd of hij voor me wilde poseren. Eerst voor een modeshoot en later voor een ‘kutnummer’ van de Playboy, waarin hij op zijn knieën zit tussen de benen van een vrouw. Hij bracht mij tot het idee. Sindsdien noem ik hem mijn muze. André doet precies wat ik van hem vraag.’

Oosterhof is gespecialiseerd in portretfoto’s, onder meer voor Volkskrant Magazine. Typerend voor haar stijl zijn de bijzondere poses die ze mensen soms laat aannemen en de zachte, sfeervolle tinten van kleding en interieur. Voor haar serie My muse fotografeerde ze André in vrouwenkleding: een oudroze strikblouse onder meer, een kokerrok en huidkleurige panty’s. Voor de serie André wigged vroeg ze hem een pruik op zijn kale hoofd te zetten; de foto hierboven komt uit die reeks. ‘Ik kan André helemaal kneden zoals ik wil, maar ik zal hem nooit vragen iets te doen wat hij niet leuk vindt’, zegt Oosterhof. ‘Ik ben zuinig op hem en ik wil hem niet te veel belasten. Dus als hij iets niet wil, kan hij het altijd zeggen. Alleen komt dat weinig voor. André vindt alles goed.’

Sofie (L) en zusje Simone. Sofie is de muze van fotograaf Lara Verheijden.  Beeld Lara Verheijden
Sofie (L) en zusje Simone. Sofie is de muze van fotograaf Lara Verheijden.Beeld Lara Verheijden

Fotograaf Lara Verheijden (30) over haar muze Sofie (23): ‘Ze is anders sexy dan standaard-sexy.’

‘Mijn muze Sofie staat hier met haar jongere zusje Simone op de foto, Sofie is degene met blote borsten. Zij is heel ontspannen met naakt, ook daarom is ze is een van mijn muzen’, zegt fotograaf Lara Verheijden. ‘Ik ben erg bezig met wat aantrekkelijk en sexy is, daarom fotografeer ik veel naakt en bijna-naakt.’

Voor de Amsterdamse naaktkalender die ze maakte, bijvoorbeeld, door het NRC ‘huis-tuin-en-keukennaakt’ genoemd. Veel van de foto’s maakte ze buiten: ‘Een vagina op de pont, blote borsten in het weiland en een piemel bij het Amsterdamse IJ.’ Verheijden: ‘Het zijn geen naaktfoto’s zoals op de kalender die in de doorsnee autogarage hangt. Maar ze zijn wel uitdagend, want dat is mijn smaak. Sofie staat er ook in. Ik leerde haar kennen toen ik meehielp met de casting voor een Nederlandse speelfilm, waarbij ik honderden Facebookpagina’s van jongeren bekeek. Sofie vond ik meteen heel mooi. Ze heeft het soort gezicht zoals een kunstenaar zou kleien: volle lippen, grote ogen, uitstekende jukbeenderen, bijna overdreven gelaatstrekken en daardoor heel aantrekkelijk. Maar ze is niet alleen maar mooi. Als ik haar fotografeer brengt ze humor in en een soort eigenzinnigheid waardoor ik merk dat ze precies weet wat we aan het doen zijn. Ze is anders sexy dan standaard-sexy; ze poseert naakt op de Amsterdamse pont, maar met een onverschilligheid in haar blik die zo’n foto dan ook weer grappig maakt.’

Meer over