RecensieAbel

Abel is een buitengewoon debuut, schreef de Volkskrant 35 jaar geleden

35 jaar geleden verscheen Abel, de debuutfilm van Alex van Warmerdam. Toenmalig filmrecensent Peter van Bueren onderkende onmiddellijk de kwaliteit van de film. Dit is de recensie die hij in februari 1986 schreef.

De poster van Abel Beeld
De poster van Abel

Waaraan het de Nederlandse film vooral ontbreekt is: persoonlijkheid en oorspronkelijkheid. Vaak uit onkunde, dikwijls uit een nergens op gebaseerde hoogmoed wordt in het algemeen geprobeerd iets na te doen wat elders (in Hollywood bijvoorbeeld) duizendmaal beter wordt gedaan. Wanneer de vergelijking in het nadeel van de namaak uitvalt, luidt het excuus: ja, maar daar hebben ze ook veel meer geld en andere mogelijkheden.

De uitweg om het dan maar nadrukkelijk helemaal anders te doen leidt meestal naar Nergenshuizen, omdat het vakmanschap en de persoonlijkheid om iets geheel nieuws te maken ontbreken. En wat buitenlanders opvalt aan de Nederlandse film is een gebrek aan iets Nederlands. Toen enkele uitheemse critici op het festival van Rotterdam de hel Nederlandse jaarproductie van 1985 bij elkaar zagen, zei een van hen: ‘Ik heb meer van Nederland geleerd in de tien minuten die ik moet lopen van mijn hotel naar de filmzaal, dan van al die Nederlandse films.’

Calvinisme

Het merkwaardige van de nieuwe Nederlandse film Abel is dat je er bijna alles over kunt opmerken wat bij zoveel Nederlandse films de reden van hun mislukking is, terwijl hij juist een van de meest interessante en originele producties is die er de laatste jaren zijn gemaakt. Veel over Nederland leer je er niet van, hoewel de film zeer Nederlands is, omdat alleen een van calvinisme doordrenkte Hollander hem had kunnen maken. De effecten zijn bijvoorbeeld in de aan technicolor ontleende kleuren zo (vergaan) Hollywoods als het maark an, terwijl de film ongeveer het tegendeel is van een movie.

Abel zou een schoolvoorbeeld genoemd kunnen worden van het je niet storen aan filmwetten, maar alle zogenaamde theater-elementen die gebruikt zijn (de zeer uitvoerige dialogen, het decor, het acteren van acteurs in hun volle lengte, zonder af en toe eens een close-up of beeldwisselingen) zijn zeer filmisch. Elke geroutineerde producent zou de continuïteitsfouten (schilderijen en stoelen die er nu eens wel en dan weer niet staan, volgorde van scènes enzovoorts) hebben afgestraft, maar ze hinderen geen moment.

Hoe kan dat?

Het antwoord zit in de orginaliteit van de maker, Alex van Warmerdam, die destijds met Hauser Orkater en later De Mexicaanse Hond al bewees vele theaterwetten te kunnen overtreden en allerlei toneelmatige elementen in een nieuw verband te kunnen brengen die op papier wellicht geforceerd aandeden, maar in de praktijk verfrissende, oorspronkelijke effecten opleverden.

Story boards

Sinds 1980 probeert Van Warmerdam zijn manier van theatermaken om te zetten in film. Frans Weisz had twee voorstellingen van Hauser Orkater verfilmd (Entree Brussels en Striptease) en in samenwerking met Weisz had Alex van Warmerdam zogeheten story boards gemaakt: schetsen van de te maken opnamen. Van huis uit is Van Warmerdam tekenaar. Hij heeft de grafische school en later de Rietveldacademie doorlopen, voordat hij Hauser Orkater oprichtte. Voor Abel schreef hij zoiets als een scenario, dat eerst bestond uit losse beelden, die vervolgens een context kregen. Frans Weisz zou het materiaal tot een filmconcept kneden, maar de filmlogica van Weisz bleek niet te stroken met wat Van Warmerdam in zijn hoofd had.

Toen werd Otakar Votocek, de Tsjechisch-Nederlandse regisseur, erbij gehaald. Het gestoei van hem en Van Warmerdam leverde het uiteindelijke scenario op. Andere technici (cameraman Marc Felperlaan, art director Harry Ammerlaan, mixed Ad Roest, monteur Hans van Dongen) hebben Van Warmerdam verder gesteund bij zijn debuut. Het hele project kwam tot stand dankzij de jonge productiemaatschappij First Floor Features van Laurens Geels, Dick Maas en Robert Swaab.

Deze hele achtergrond laat zijn sporen na in het soort film dat Abel is. Het is natuurlijk een film, alleen al doordat alles op celluloid staat, maar elk moment is te merken dat er aan gewerkt is door mensen die niet uit de filmwereld komen, maar uit andere kunstrichtingen. Mensen die weigeren een filmwoordenboek te gebruiken, maar wel beseffen wat film kan opleveren en ongetwijfeld van film houden.

Abel is ook zeker geen anti-film. Neem alleen al het gebruik van licht en kleur. Van Warmerdam wilde Abel eerst helemaal in zwart-wit opnemen. Dat werd hem, onder meer door het subsidiërende Productiefonds, ontraden en toen hij gedwongen was kleur te gebruiken, heeft hij met opzet alles extra aangezet, bijna in-gekleurd. Het werd een van zijn sterkste middelen om een nadrukkelijk on-realistisch effect te verkrijgen; het verleent mede de hele film een zeer onrealistisch karakter.

Onrealistisch en absurd, gestileerd, maar niet onwerkelijk. De werkelijkheid zit in de dialogen, die contrasteren met de gestileerde entourage. De teksten van de acteurs hebben weliswaar een buitengewoon komisch effect, maar zij zijn op zich juist helemaal niet vreemd. Niemand zegt iets raars of gebruikt malle woorden. Het komische en het absurde zit steeds in de situatie en het decor. Dat decor is óók heel theatraal en filmisch tegelijk. Filmisch, omdat alle scènes zich in nauwgezette, afgepaste kaders afspelen – en kadrering is natuurlijk heel filmisch –, die tegelijk echter de kaders van een schouwburg zijn: vaste rechthoeken waar de acteurs in en uit lopen, zoals op het podium.

Ook in dat opzicht weer: door een theaterman en een story-boardtekenaar bedachte filmplaatjes.

Vormgeving

Hoewel Abel vooral door zijn aparte vormgeving een zeer eigengemaakte film is, kun je niet zeggen dat je alleen maar naar vormgeving zit te kijken. Abel gáát ook ergens over. Maar het weergeven van de inhoud is nog het allermoeilijkst. Een echt verhaaltje is er niet, wel een zekere ontwikkeling, een verloop van handelingen, zonder een ontwikkeling volgens de gebruikelijke patronen van een geroutineerd movie-drama en zeker zonder een afgerond einde, zoals in een speelfilm betaamt.

Abel is een confrontatie van karakters. De hoofdpersoon, door Alex van Warmerdam zelf gespeeld, is een 31-jarige jongen die nog bij zijn ouders woont en geenszins voornemens is te vertrekken. Hij bekijkt de stad, de directe buitenwereld, door een verrekijker. Vooral zijn vader Victor (Henri Garcin) zou graag willen dat zoonlief eens op eigen benen ging staan. Maar tegelijk wil de man de deuren het liefst gesloten houden voor de buitenwereld en verzet hij zich met hand en tand tegen de plaatsing van een tv-toestel (dat venster op de wereld) in huis. Moeder Duif (Olga Zuiderhoek) vertroetelt Abel zoveel als zij kan en moet voortdurend partij kiezen in het vader-zoonconflict dat zich een paar keer in enkele schitterende ruzies tijdens het eten ontlaadt.

Het besloten gezinsleven met zijn ruzie en spanning wordt opengebroken wanneer vader een verhouding begint met ene Zus (Annet Malherbe), die hij heeft opgepikt in een peepshow. Terwijl hij intussen vergeefs probeert Abel te interesseren voor een juffrouw uit de amateurtoneelvereniging, waar hij zijn gortdroge bestaan een kunstzinnige schijn tracht te geven, moet hij ervaren dat Abel zich door Zus heeft laten inpalmen. Voor het eerst van zijn leven heeft de jongen zich op straat begeven – ook de film gaat dan vanuit de studiodecors de straat op, zij het een ook weer zeer gestileerd stukje stad – en daar ontmoet hij het meisje dat later het liefje van papa blijkt te zijn.

Moeder Duif probeert haar krakende nest met alle mogelijke middelen te lijmen, dreigt even het raam uit te springen, maar in het appartement van Zus komt het tot een verzoening. Hoewel, verzoening? Een afloop is er niet echt en het blijft de (verder onbelangrijke) vraag of alles weer in orde komt, danwel of het nooit meer goed zal gaan met dat trio.

In elk geval is eraan het eind van de film wel iets gebeurd in het gezin. Een incident? Is Abel eindelijk volwassen geworden? De vraag waar de film nu eigenlijk overgaat is niet de belangrijkste. De film snijdt een aantal thema's aan die uit iets voortkomen en met ‘het leven’ te maken hebben, maar toch niet het doel of de kern van deze vreemde film vormen. Het is een film die niet ontroert in de gebruikelijke, sentimentele zin, maar wel veel ontroerende momenten kent; een film met gruwelijke taferelen die om te lachen zijn, maar het is geen komedie of tragedie. Een raadselachtige, vervreemdende, absurde, kunstmatige film, die tegelijk zo concreet is als een klontje. Alles lijkt op zijn kop te staan, maar het steekt glashelder in elkaar. Een met zeer doordachte, creatieve middelen bereikte, ongewone belevenis.

Abel. Regie: Alex van Warmerdam. Met: Alex van Warmerdam, Olga Zuiderhoek, Henri Garcin, Annet Malherbe.

Meer over