boeken

73 boeken om je op te verheugen in 2022, nr. 62: Hitler, de beeldbiografie

Totdat de oorlog hem definitief opslokte, begaf Adolf Hitler zich graag onder zijn bewonderaars, waarbij hij van dichtbij kon worden gefotografeerd. Historici René Kok en Erik Somers stelden uit deze foto’s een ‘beeldbiografie’ samen – en ja, daar kun je je op verheugen.

Sander van Walsum
null Beeld Avalon Nuovo
Beeld Avalon Nuovo

Anders dan Jozef Stalin, zijn metgezel in kwaadaardigheid, was Adolf Hitler een benaderbare dictator. In de letterlijke zin van het woord. Voordat de oorlog alle aandacht opeiste, baadde hij graag in menigten die niet door dranghekken of grimmige uniformdragers op afstand werden gehouden. Zodra hij zijn Münchense pied-à-terre aan de Prinzregentenstrasse verliet, werd hij omstuwd door bewonderaars. Tijdens zijn inspectiereizen door Duitsland werd hij steevast vergezeld door (amateur)fotografen. ‘Die konden hun foto’s vaak op enkele meters afstand van Hitler maken’, zegt historicus René Kok. ‘Een aanslagpleger had daar zeer wel gebruik van kunnen maken. Het is wonderlijk dat dit nooit is gebeurd.’

Kok en collega-historicus Erik Somers – beiden verbonden aan het NIOD – zijn vele jaren op zoek geweest naar foto’s die een indruk geven van Hitlers politieke loopbaan en de weerslag daarvan op het leven van de Duitsers. Eind maart verschijnt het resultaat van hun inspanningen: Adolf Hitler – De beeldbiografie. Kok en Somers hebben daarbij dezelfde benadering gevolgd als in hun rijk geïllustreerde boeken over Amsterdam in oorlogstijd en over de Jodenvervolging in Nederland (verschenen in respectievelijk 2017 en 2019). ‘De foto’s zijn leidend’, zegt Kok. ‘Ze zijn meer dan illustraties bij de tekst: ze vertellen het eigenlijke verhaal. Zij het dat het verhaal soms nadere uitleg behoeft.’

Herrenchiemsee, 3 juli 1933. Na afloop van de Reichsführertag op een klein eiland in de Beierse Chiemsee deelt Hitler foto’s met handtekening uit aan bewonderaars.

 Beeld Fotograaf onbekend, NIOD, Beeldbank WO2
Herrenchiemsee, 3 juli 1933. Na afloop van de Reichsführertag op een klein eiland in de Beierse Chiemsee deelt Hitler foto’s met handtekening uit aan bewonderaars.Beeld Fotograaf onbekend, NIOD, Beeldbank WO2

Eenvoudige regenjas

Neem de foto van de ontvangst van koning Rama VII van Siam (het huidige Thailand) door Adolf Hitler – toen nog rijkskanselier – op het Berlijnse vliegveld Tempelhof op 3 juli 1934. Op het eerste gezicht oogt het tafereel allesbehalve spectaculair. De gastheer (de hoogbejaarde rijkspresident Paul von Hindenburg was op dat moment niet meer in staat om de honneurs van staatshoofd waar te nemen) draagt een eenvoudige, enigszins gekreukelde regenjas en maakt een lichte buiging naar de bezoeker. Op de achtergrond brengen dignitarissen in uniform en zomertenue de Hitlergroet. Militair vertoon lijkt te ontbreken.

Toch zegt deze foto veel over het tweede jaar van Hitlers regime. Destijds nam hij nog de moeite om buitenlandse gasten van de tweede rang bij aankomst te begroeten – in een jas waarmee hij niet kon imponeren. Maar bovenal spreekt de datering van de foto tot de verbeelding: 3 juli 1934. Op dat moment was de bloedige afrekening met (vermeende) tegenstanders van Hitler – die later als Nacht van de Lange Messen werd geboekstaafd – nog gaande. In verband daarmee zou Hitler die avond ontbreken bij het diner dat de koninklijke gasten in het Berlijnse Slot Charlottenburg werd aangeboden.

Eveneens in 1934 bracht Hitler – die het buitenland bij voorkeur meed – een bezoek aan de Italiaanse dictator Benito Mussolini. Op de foto’s die Hitlers ‘hoffotograaf’ Heinrich Hoffmann bij die gelegenheid maakte, oogt Hitler nog als junior-partner van de gastheer. Mussolini etaleert – geüniformeerd, handen in de zij – z’n monumentale zelfbewustzijn. Hitler – gehuld in een slecht zittend pak, een slappe hoed in de hand – maakt te midden van martiale zwarthemden veeleer een beteuterde indruk. ‘Hij leek wel een schooljongen op zijn eerste feestje’, schreef een Amerikaanse ooggetuige. Ook Mussolini was niet erg onder de indruk geweest van de man die hem binnen enkele jaren zou overvleugelen – en meenemen in zijn val. ‘Hij is eerder stijfkoppig dan intelligent.’

René Kok en Erik Somers  Beeld Jan Reinier van der Vliet
René Kok en Erik SomersBeeld Jan Reinier van der Vliet

‘Waarover spraken zij?’, vroeg Kok zich af bij het zien van een kleurenfoto van Hitler en SS-leider Heinrich Himmler, op eerbiedige afstand gevolgd door acht geüniformeerde dignitarissen, tijdens een wandeling op een besneeuwd pad in Berchtesgaden. Het antwoord op die vraag ligt mogelijk besloten in de datering van de foto: 3 april 1944. Op dat moment werd de deportatie van de Hongaarse Joden naar de vernietigingskampen voorbereid. Het ligt dus in de rede dat Hitler hierover door de uitvoerder van de slachting werd bijgepraat, op weg naar het theehuis op de Mooslahnerkopf waar Hitler zich elke middag placht te ontspannen.

Hitler op de derde Rijkspartijdag van de NSDAP tijdens de inwijding van SA-vaandels in het stadspark Luitpoldhain.

 Beeld Heinrich Hoffmann, National Archives Washington
Hitler op de derde Rijkspartijdag van de NSDAP tijdens de inwijding van SA-vaandels in het stadspark Luitpoldhain.Beeld Heinrich Hoffmann, National Archives Washington

De kennis van nu

De foto’s van toen ontlenen hun betekenis aan de kennis van nu. We weten hoe het is afgelopen met de man die zich in september 1923 door Heinrich Hoffmann heeft laten vereeuwigen als zelfbenoemd redder van de natie. We weten dat een foto uit 1933 van Hitler en enkele van zijn kameraden een jaar later niet meer geschikt was voor publicitaire doelen omdat Ernst Röhm – een van de slachtoffers van de Nacht van de Lange Messen – erop figureert.

Neurenberg, 1 augustus 1929. Hitler is per trein gearriveerd voor de vierde Reichsparteitag in Neurenberg en wordt bij het station onthaald door zijn aanhang. Op de achterbank van de Mercedes nog net zichtbaar Rudolf Hess. Beeld Heinrich Hoffmann, National Archives Washington
Neurenberg, 1 augustus 1929. Hitler is per trein gearriveerd voor de vierde Reichsparteitag in Neurenberg en wordt bij het station onthaald door zijn aanhang. Op de achterbank van de Mercedes nog net zichtbaar Rudolf Hess.Beeld Heinrich Hoffmann, National Archives Washington

We vragen ons af of de arbeiders die Hitler toejuichten bij de opening van een nieuw stuk Autobahn (waarvoor de plannen overigens al uit de democratische jaren stamden) echt zo blij met hem waren, en hoe het de kinderen is vergaan die op 20 april 1934 (‘Führergeburtstag’) verlangend naar de taart keken die hun ter verhoging van de feestvreugde door het Duitse bakkersgilde was aangeboden. En heeft de ‘Trümmerfrau’ die in mei 1946 uitrustte bij de puinhopen van de Rijkskanselarij jaren eerder op dezelfde plek haar Führer hartstochtelijk toegejuicht?

In juli 1940, na de zege van nazi-Duitsland op Frankrijk, toonde Hitler zich nog eenmaal aan het volk – dat hoopte dat zijn machtshonger nu wel was gestild. Daarna verscheen hij steeds minder in de openbaarheid. ‘Hij wilde pas weer zijn plek in de schijnwerpers opeisen als er iets te vieren viel’, zegt Kok. ‘In zijn laatste jaren zijn dus relatief weinig foto’s van hem gemaakt, tot verdriet van Joseph Goebbels, zijn minister van propaganda. Hitler heeft het beeld dat van hem was geconstrueerd zelf weer afgebroken.’

Bad Godesberg, 26 augustus 1934. De Duitse amateurfotograaf Theo Stötzel mocht met Hitler meevaren op een boottochtje naar Fort Ehrenbreitstein. Op de Rijn werd de Führer begroet door bemanning en passagiers van het Nederlandse cruiseschip ‘Juliana Prinses der Nederlanden’.  
 Beeld Theo Stötzel, Stadtmuseum Bonn
Bad Godesberg, 26 augustus 1934. De Duitse amateurfotograaf Theo Stötzel mocht met Hitler meevaren op een boottochtje naar Fort Ehrenbreitstein. Op de Rijn werd de Führer begroet door bemanning en passagiers van het Nederlandse cruiseschip ‘Juliana Prinses der Nederlanden’.Beeld Theo Stötzel, Stadtmuseum Bonn

De Duitsers moesten het toenemend doen met herinneringen aan een verleden dat velen nog beloftevol toescheen, en met zijn portretfoto’s die ze in zijn glorietijd massaal hadden gekocht – maar die nu, aldus Kok, ‘merkwaardig zeldzaam’ zijn.

Adolf Hitler de Beeldbiografie  Beeld
Adolf Hitler de Beeldbiografie

René Kok en Erik Somers: Hitler, de beeldbiografie. Verschijnt in maart bij Hollands Diep.