boeken

73 boeken om je op te verheugen in 2022, nr. 1 en 2: veelbelovende biografieën van Etty Hillesum en Hella Haasse

Van Etty Hillesum en Hella S. Haasse, elk op hun eigen manier memorabel, verschijnt komend jaar eindelijk de biografie. En er is nog veel meer moois op komst.

Mirjam van Hengel
null Beeld Leonie Bos
Beeld Leonie Bos

Het was niet per se een goed onderzoeksjaar voor biografen: archieven dicht, reizen moeizaam. Maar wie al op streek was had tijd om iets af te maken. Zo verschenen onlangs René van Stipriaans De zwijger, een boek waar hij tien jaar aan werkte, en De filosoof, de hond en de bruiloft, de getekende biografie van Barbara Stok over Hipparchia, en staan nu twee biografieën die eerder waren aangekondigd ook echt voor de deur. Nee, niet die van Hans Goedkoop over Renate Rubinstein (al schijnt-ie er echt ooit te komen), maar wel die over twee andere memorabele vrouwen.

Om te beginnen die over Etty Hillesum, de auteur van het dagboek dat volgens haar biograaf Judith Koelemeijer iedereen zou moeten lezen, net als dat van Anne Frank. Ik zou zeggen: lees op z’n minst dat. Niet alleen het dagboek, Het verstoorde leven, ook Hillesums brieven doen een appèl op meer dan alleen inlevingsvermogen, ze werpen complexe morele kwesties op, bieden voer voor zinzoekers, filosofen én historici, en uit het vele onderzoek dat ze al jaren veroorzaken – er bestaat een heus Etty Hillesum Onderzoekscentrum in Middelburg, haar geboortestad – blijkt hoezeer de vragen die Hillesum zich stelde nog steeds relevant en niet zomaar beantwoordbaar zijn.

In mei 2021 zond de NOS een documentaire uit waarin Koelemeijer gevolgd werd in haar research. Ze vertelt hoe ze aangetrokken werd door Hillesums enorme verlangen om te schrijven, maar ook door het feit dat ze meerdere minnaars had – naast de bekende psycholoog (of ‘psychochiroloog’) Julius Spier, die haar aanzette tot het bijhouden van een dagboek. Het was een van de elementen waardoor Koelemeijer in staat was haar onderwerp naar zich toe te trekken. Ook noemt ze Hillesum ‘een kleine onhandige vrouw, maar heel lenig met de taal’ – een veelbelovende karakterisering van de jonge Joodse student, die soms iets te gemakkelijk geïdealiseerd wordt als de engel die zich opofferde door vrijwillig naar Westerbork te gaan, opdat ze zou kunnen getuigen van wat er met ‘haar’ mensen gebeurde.

‘Ik geloof dat ik een taak heb’, schreef Hillesum, en Koelemeijer zegt de vraag naar het waarom van die overtuiging tot de hoofdvraag van haar biografie gemaakt te hebben – wat meteen heel spannend is. Ook leuk: op het omslag van de aanstaande bio nu eens niet de foto van Etty-denkend-met-sigaret, maar Etty in een roeiboot, klein inderdaad, en zeer sprankelend.

Steeds een ander worden

Bij de biografie over Hella S. Haasse, die in februari verschijnt, zal een heel andere vraag sturend geweest zijn. In haar bloedmooie bundel Zelfportret als legkaart uit 1954 schreef Haasse over ‘het altijd weer verrassende inzicht dat je van ogenblik tot ogenblik een ánder bent. Onze werkelijkheid verandert onophoudelijk om ons heen, verschuift in ons zintuiglijk en geestelijk waarnemingsvlak, zoals voor een treinreiziger het landschap achter de coupéramen onophoudelijk verandert. De gedachte aan dat boek dat ik zou willen schrijven als ik kón, blijft mij bij tijdens het bedden opmaken.’

Het was de nijpende realiteit van menige schrijvende vrouw in een wereld waar het nog vanzelfsprekend was dat er, zeker als er kinderen waren, door haar gezorgd en huisgehouden werd. Haasse was niet de enige die worstelde met het dilemma van tijdnood, mentale ruimte en conventies. Maar wel een van de weinige die het desondanks gelukt is een omvangrijk oeuvre bij elkaar te schrijven. Het boek dat ze graag wilde schrijven kwam er; er kwamen er zelfs vele, van prachtig geschreven persoonlijke essays tot scherpzinnige historische romans.

Hoe het werkte, dat worden van steeds ‘een ánder’, en hoe haar rollen zich tot elkaar verhielden, is natuurlijk een gedroomde kluif voor een biograaf. Leven in de verbeelding, noemt Aleid Truijens haar boek, wat lijkt te passen bij hoe een van Haasses dochters zich haar moeder herinnerde: ‘met een blocnote of schrijfmachine op schoot met muziek op de achtergrond. Later haalde ze vaak de schrijfmachine naar de woonkamer, waar ze zat te werken als wij uit school kwamen en ook dan stond de radio of pick-up aan. Om haar heen hing altijd een fluïdum van concentratie.’ Schrijvend zonder room of one’s own – alleen dat al prikkelt de nieuwsgierigheid.

Truijens kreeg alle medewerking van Haasses dochters. Dat hield onder andere in dat ze de persoonlijke brieven tussen Hella en haar man Jan mocht lezen. Een stoet minnaars als bij Hillesum zal daar niet in aangetroffen zijn, maar het is ongetwijfeld een krachtige nieuwe bron geweest voor het verhaal over een auteur die veel meer was dan de schrijver van Oeroeg, Heren van de thee of het portret over de 18-jarige Beatrix – en zeker veel meer dan iemand die de bedden opmaakte.

Wat er verder zoal verschijnt

Met Hillesum en Haasse is het nog niet klaar natuurlijk, aankomend jaar. Een greep uit overige biografieën: Wil Schackmann over de 18de-eeuwse revolutionair Etta Palm (Atlas Contact, april); Sjeng Scheijen, de biograaf van Diaghilev, over choreograaf Hans van Manen, die 90 wordt (Gelukskind, Prometheus, mei); Willem Melching over Karel van het Reve met de fraaie titel De zelfdenker (Prometheus, april); Hans Renders en Sjoerd van Faassen over Stijl-icoon Theo van Doesburg (De Bezige Bij, september) en Wim Hazeu over schilder Paul de Lussanet (De Bezige Bij, februari). Voorts de vertaling van de Hegel-biografie door Jürgen Kaube (Ten Have, mei); van de biografie over Joseph Roth door Keiron Pim (Atlas Contact, oktober); de dubbelbiografie Winnie & Nelson door Jonny Steinberg (Atlas Contact, nazomer) en de beeldbiografie van Adolf Hitler, door Erik Somers en René Kok (Overamstel, maart).

Judith Koelemeijer: Etty Hillesum – Het verhaal van haar leven. Balans; € 29,95. Verschijnt in september.

null Beeld Balans
Beeld Balans

Aleid Truijens: Leven in de verbeelding – Hella S. Haasse 1918-2011. Querido; € 34,99. Verschijnt in februari.

null Beeld Querido
Beeld Querido
Meer over