26 letters, 45 kilometer boeken EXPOSITIE IN NIEUWE KERK MARKEERT 200 JAAR KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK

OP DE MET tapijt belegde gang die leidt naar de kamer van de directeur-bibliothecaris van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag is de stilte bijna tastbaar....

HUB. HUBBEN

De rust is louter schijn. De Koninklijke Bibliotheek bestaat tweehonderd jaar, en dit jubileum wordt gevierd op een wijze die in de wereld van het boek nog nooit is vertoond: de bibliotheek huurde De Nieuwe Kerk in Amsterdam af om er, na drie jaar van voorbereiding, een tentoonstelling te bouwen die nu al mag worden betiteld als een van de indrukwekkendste die ooit in de kerk te zien was.

Van Drimmelen (54), in zijn werkkamer omgeven door affiches van de tentoonstellingen die de KB sinds jaar en dag onder eigen dak inricht: 'Het gaat om 26 paviljoens, met elk een eigen thema, gerelateerd aan de letters van het alfabet. Het middelpunt is een boekenkast van 40 meter lang, 9 meter breed en 9 meter hoog, en dat is hóóg, zelfs in die immense ruimte van De Nieuwe Kerk. Bovendien wekken we de indruk als zou de kast vol met boeken staan. Deels is dat ook het geval, al was het maar om te voorkomen dat het gevaarte omkiepert.'

Op 17 augustus 1798 nam de Nationale Vergadering het voorstel aan om met de boekerij van de gevluchte stadhouder Willem V de grondslag te leggen voor een nationale bibliotheek. Toen Lodewijk Napoleon in 1806 door zijn broer tot koning van Holland werd uitgeroepen, braken gouden tijden aan voor de Koninklijke Bibliotheek. De koning kocht grote collecties aan en in de vier jaar van zijn bewind steeg het boekenbezit van de KB met zo'n veertigduizend banden.

Anno 1998 bevinden zich in de onafzienbare magazijnen van de Koninklijke Bibliotheek 2,2 miljoen boeken die 45 kilometer plank in beslag nemen; tijdschriften en kranten vullen nog eens zeventien kilometer. Maandelijks neemt de hoeveelheid drukwerk met globaal honderd meter toe. De KB telt 325 medewerkers en is gehuisvest in een pand dat met een oppervlakte van ongeveer tachtigduizend vierkante meter vermoedelijk het grootste gebouw van Den Haag is.

Als nationale bibliotheek verzamelt de KB alle gedrukte en elektronische publicaties die in Nederland verschijnen. Tevens vervaardigt de KB de nationale bibliografie (de 'Brinkman') en coördineert zij de collectievorming van de grote (universiteits)bibliotheken. Twee jaar geleden sloeg de KB alarm nadat zij, op landelijk niveau, een ernstige verschraling constateerde op het gebied van de geesteswetenschappen (theologie, filosofie, rechtsgeleerdheid, taal- en letterkunde, geschiedenis). De KB stelde tevens een plan van aanpak op om deze zorgwekkende leemten op te vullen. Van Drimmelen: 'Ons plan is onderschreven door de universiteitsbibliotheken met grote humaniora-collecties. Dat zijn de beide universiteiten van Amsterdam, en die van Leiden, Groningen, Utrecht en Nijmegen. Als de voortekenen niet bedriegen, komt er binnenkort een aanzienljjk bedrag beschikbaar voor aanvullende collectievorming.'

'Het Wonderbaarlijk Alfabet' heet de tentoonstelling (te zien van 19 augustus tot en met 18 oktober), die de bezoeker een dwaaltocht belooft door de reusachtige boekenkast die de KB feitelijk is. Van Drimmelen: 'De expositie maakt zichtbaar dat in de KB letterlijk alles te vinden is wat mensen beleven en bedenken. Onze geschiedenis, de producten van onze fantasie en creatieve inspanningen, alles wat er ontdekt is in de loop der eeuwen. Elk facet van het bestaan vindt z'n neerslag in boeken. Een grote oude bibliotheek is het meest omvattende geheugen dat er is.'

Zo'n zeshonderd objecten heeft de KB van haar planken en uit haar kluizen gehaald; van weergaloos mooie incunabelen tot de krant van gisteren.

Een greep. Bij de B treffen we de atlassen van Blaeu aan. Bij de C van Competitie gaat de aandacht naar de uitgebreide verzameling sportboeken.

Onder de E van Elegast wordt, naast andere letterkundige hoogtepunten, de oudst bewaarde Nederlandse zin getoond. Een Vlaamse monnik noteerde omstreeks 1100 op de laatste lege bladzijde van een Oud-Engels handschrift: 'Hebban olla uogala nestas hagunnan hinase hic anda thu uuat unbidan uui nu.' In eigentijdser Nederlands: 'Alle vogels zijn begonnen met het bouwen van hun nestjes, behalve ik en jij, waarop wachten we nog?' De zin, die waarschijnlijk onderdeel van een liefdesliedje vormt, werd zestig jaar geleden ontdekt in de Bodleian Library in Oxford, vanwaar het manuscript dezer dagen wordt overgevlogen naar Amsterdam.

Aspecten van restauratie en conservering komen aan bod bij de G van Groenvraat. Bij de KB berust de coördinatie van het landelijk opgezet conserveringsprogramma, waarvoor in de afgelopen vier jaar achttien miljoen gulden beschikbaar was. Veel te weinig volgens een pressiegroep, die onlangs in paginagrote dagbladadvertenties de regering opriep vele honderden miljoenen beschikbaar te stellen voor dit immense project.

Van Drimmelen: 'Ik ben erg blij met die actie. Het gaat om ongeveer 650 duizend boeken die bedreigd worden, en elk jaar stijgt het percentage boeken dat je niet meer kunt gebruiken, omdat zij bij openslaan verkruimelen.'

Bij de J van Journaal loopt de bezoeker een kiosk binnen. Kranten, tijdschriften en pamfletten behoren tot de meest geraadpleegde bronnen van de KB. Veel oude kranten bevinden zich bij de KB in wat het 'kaaspakhuis' heet, omdat ze plat zijn neergelegd. Veel kranten, gedrukt in een bepaalde periode, vergaan eveneens tot stof. Verfilming biedt hier gelukkig redding.

Publicaties over eten en erotiek zijn ondergebracht bij de L van Lust. De collectie kookboeken ontstond uit de nalatenschap van de dichter en culinair journalist J.W.F. Werumeus Buning, die in 1960 werd verworven. De afdeling erotiek en pornografie behoort tot de minst toegankelijke van de KB; in de kelders van de bibliotheek gaan ijzeren omheiningen diefstal tegen.

Om 'de topstukken onder de topstukken' recht te doen is een praalkamer ingericht. Geput is vooral uit de collectie van elfhonderd middeleeuwse handschriften, de ongeveer tweeduizend incunabelen (boeken gedrukt vóór 1500) en vierduizend postincunabelen (gedrukt tussen 1500 en 1540), aangevuld met spectaculaire boekbanden. Een recente aanwinst, die samen met het Rijksmuseum werd aangekocht, is het Liedboek van Anna Steyns. Naast illustraties van Cornelis Claesz van Wieringen en Willem Buytewech bevat het boek gekalligrafeerde liederen en sonnetten. Anna Steyns (1588-1618) kreeg het vermoedelijk van haar minnaar.

Ook de S van Schaak leidt onvermijdelijk tot superlatieven. Met dertigduizend titels in meer dan vijftig talen en uit zes eeuwen is de schaak- en damcollectie van de KB de grootste ter wereld. Een selectie uit de verzameling kinderboeken - nog eind vorig jaar uitgebreid met 75 duizend exemplaren - is te bewonderen bij de W van Winnetou.

Achterwege bleven de gebruikelijke tekstkaartjes die de objecten toelichten; in plaats daarvan ontvangt elke bezoeker een fraai ogend boekje met de (uitvoerige) bijschriften, zodat iedereen z'n eigen leestempo kan bepalen.

W AT IS NOG de functie van de KB wanneer literaire werken en wetenschappelijke verhandelingen in toenemende mate rechtstreeks op Internet zullen verschijnen en een gedrukte versie achterwege blijft? Van Drimmelen: 'Wat altijd blijft, is de zorg voor het geschreven en gedrukte erfgoed. De oude collectie moet worden bewaard en ontsloten en moet ter beschikking zijn voor onderzoek.

'Er is nog geen enkel teken dat erop wijst dat de stroom gedrukte boeken afneemt en ik vraag me af of dat ooit zal gebeuren. Ik denk zelfs dat het aantal gedrukte boeken nog zal toenemen. Anderzijds verwacht ik bij de elektronische publicaties een stormachtige groei en als nationale bibliotheek hebben we de plicht deze eveneens onder te brengen in het Depot van Nederlandse Publicaties. Uitgevers verliezen immers hun belangstelling voor het bewaren, als de commerciële exploitatie niet meer loont.' Wereldwijd opererende uitgevers als Elsevier Science, maar ook Wolters Kluwer en de Sdu deponeren hun elektronische publicaties al bij de KB. De bestanden hebben inmiddels zo'n omvang aangenomen dat het snel terugvinden van specifieke teksten vooralsnog op te lange wachttijden stuit. 'Het is een aspect waarmee wij, maar ook andere grote bibliotheken, nogal worstelen. Experts van IBM werken aan de verbetering van de retrieval-software. Vanouds hebben bibliotheken natuurlijk de taak om de lezer te helpen zo snel en zo efficiënt mogelijk de gewenste informatie te vinden.'

Op den duur, verwacht Van Drimmelen, zal bij wetenschappelijke tijdschriften een omslagpunt worden bereikt: 'Nu is de elektronische versie nog vaak een bijproduct van de gedrukte versie. Er komt een moment dat de elektronische versie het primaire product wordt. Bij kranten ligt het weer anders omdat de elektronische versie afwijkt van de gedrukte. Gedrukte kranten zullen we blijven bewaren, omdat we ook de uiterlijke verschijningsvorm van de krant van belang vinden.' De Internet-versie van kranten wordt nog niet door de KB bewaard, maar 'daar hopen we nog aan toe te komen'.

Het budget van de KB voor de aanschaf van boeken, kranten en tijdschriften is al jaren hetzelfde en vermindert dus gaandeweg in koopkracht. Van Drimmelen: 'Van de 3,5 miljoen gulden die we kunnen besteden, gaat al een half miljoen gulden op aan het geschikt maken van boeken voor bibliotheekgebruik. Veel boeken worden na aankomst opnieuw gebonden, omdat ze anders algauw uit elkaar vallen.'

Dat betekent dat de KB op belangrijke boekenveilingen en bij antiquaren doorgaans achter het net vist? 'Klopt, maar belangrijker vind ik de problemen bij de aanschaf van actueel materiaal. Wetenschappelijke boeken stijgen met 6 à 7 procent in prijs per jaar, terwijl wetenschappelijke tijdschriften hun abonnementen verhogen met percentages tussen de 10 en 15.'

Voor de aanschaf van kostbare oude boeken of handschriften bedraagt het budget hooguit twee ton. Daarom moet worden aangeklopt bij fondsen als de Vereniging Rembrandt of het VSB Fonds, maar 'dat kun je natuurlijk niet elke maand doen'.

E N SOMS ONTMOET de KB nog een mecenas. Zo zal Paul Fentener van Vlissingen, president-commissaris van SHV Holdings, tijdens de opening van de expositie dinsdag (in aanwezigheid van de koningin) een kostbaar middeleeuws getijdenboek aan de KB schenken. Het handschrift, daterend uit de eerste helft van de vijftiende eeuw, bevond zich lange tijd in een Amerikaanse privé-collectie en werd eind vorig jaar verworven door het gerenommeerde antiquariaat Forum.

Fentener van Vlissingen, vanaf zijn landgoed in Schotland: 'Ik wilde het boek aanvankelijk aan mijn eigen bibliotheek toevoegen tot bleek dat

prof. Henk Vonhoff als voorzitter van het bestuurscollege van de KB hetzelfde boek had uitgekozen als cadeau voor de jubilerende bibliotheek.'

Het in rood fluweel gebonden boekje bevat 27 adembenemend mooie miniaturen en vijftien rijk versierde initialen. Een vernieuwend aspect zijn de uitgewerkte landschappen op de achtergrond. Als maker geldt een kunstenaar die de meester van Zweder van Culemborg wordt genoemd. Fentener van Vlissingen: 'Het mooie is dat het boek intensief is gebruikt en niet eeuwen op een altaar heeft gelegen. De duimen staan in de marge. Het is voor veel mensen een anker in het leven geweest.'

Betrokkenen doen geen mededeling over de prijs van het handschrift, maar gezien de bedragen die op de internationale markt worden betaald, mag aan één miljoen gulden worden gedacht. De puissant rijke ondernemer geeft het handschrift voor honderd jaar in bruikleen aan de KB: 'Dan hou je een band in plaats van een eenmalige vuurpijl af te schieten. Ik kan stil genieten van het idee dat over een eeuw de directie en een van mijn nazaten opnieuw bij de KB om de tafel zitten.'

Twee jaar geleden kwam de bruikleengever in het nieuws, omdat hij de motor bleek achter het ruim tien centimeter dikke jubileumboek van SHV, dat groot opzien baarde door inhoud en verschijningsvorm. Zowel handschrift (bij de P van Praal) als SHV-boek (bij de T van Trends) zal voor het eerst aan het publiek worden getoond.

De tentoonstelling verbeeldt volgens Van Drimmelen de emancipatie van het boek ten opzichte van het schilderij. 'De mooiste schilderijen hangen in musea te pronken, terwijl onze bijzondere boeken meestal zijn opgeborgen in schemerige magazijnen waartoe het publiek geen toegang heeft. Tevens hopen we het draagvlak voor bibliotheken en voor het behoud van geschreven en gedrukt erfgoed in het algemeen te versterken.'

Het is die ambitie die, aldus de bibliothecaris, ook het enorme en door sponsors bijeengebrachte budget rechtvaardigt dat voor de expositie was vereist.

Fentener van Vlissingen: 'De betekenis van de Koninklijke Bibliotheek ontgaat nog te veel mensen, terwijl in de KB grotere schatten liggen opgetast dan in bijvoorbeeld het Rijksmuseum. Een portret van Erasmus is natuurlijk prachtig, maar ik moet in de KB zijn om aan de weet te komen wie die man was, wat hij schreef, wie hij inspireerde en in welke mate hij heeft bijgedragen aan onze beschaving.'

Hub. Hubben

Ter gelegenheid van het 200-jarig bestaan van de Koninklijke Bibliotheek verschijnen:

P.W. Klein, M.A.W. Klein-Meijer: De wereld van de Koninklijke Bibliotheek 1798-1998.

Van Oorschot; 472 pagina's; * 75,-.

ISBN 90 282 0917 4.

Verzamelaars en verzamelingen in de Koninklijke Bibliotheek 1798-1998.

Waanders; 224 pagina's; * 65,- (gebonden); * 49,50 (paperback, alleen in De Nieuwe Kerk verkrijgbaar).

ISBN 90 400 9206 0.

Het album amicorum van Jacobus Heyblocq.

Facsimile met transcripties, parafrases en een inleiding door K. Thomassen en J.A. Gruys.

Waanders; twee delen; * 295,-, na de tentoonstelling * 350,-.

ISBN 90 400 9204 4.

Meer over