ColumnElma Drayer

Zoals het eens in de zoveel jaar knikkertijd is, zo is het eens in de zoveel jaar reltijd

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant

Stel, ik heb een lumineus idee. Stel, ik vind dat iedere Nederlander recht heeft op 100 duizend euro, te verstrekken door de overheid. Teneinde mijn standpunt onder de aandacht te brengen kan ik twee wegen bewandelen. Ik kan brieven schrijven naar de krant, een plaatsje zien te veroveren aan de talkshowtafels, demonstreren op het Binnenhof. Of ik kan besluiten tot andere middelen over te gaan. Bijvoorbeeld door via sociale media geestverwanten te ronselen die er geen been in zien om geweld te gebruiken voor het nobele doel.

Bewandel ik de koninklijke weg, vermoedelijk zal niemand me erg serieus nemen. Bewandel ik de gewelddadige weg, dan zal er iets wonderbaarlijks gebeuren. Uit alle hoeken en gaten komen er politicologen, sociologen en opiniemakers tevoorschijn die het geweld proberen te begrijpen. Eerst voelen ze zich verplicht erbij te zeggen dat ‘begrijpen’ niet hetzelfde is als ‘begrip tonen voor’. Daarna gaan ze naarstig op zoek naar wat ze de ‘voedingsbodem’ noemen. In hun universum kan het nu eenmaal niet bestaan dat relschoppers géén gewichtige motieven hebben.

Dit mechanisme, eind jaren zeventig al op briljante wijze beschreven door Karel van het Reve, liet zich deze week weer in volle glorie aanschouwen. Vrijwel elk nieuwsmedium maakte na de avondklokrellen ruim baan voor de kaste der duiders.

We moeten er alles aan doen, schreef socioloog Shervin Nekuee op Joop.nl, ‘om te kunnen begrijpen wat er aan de hand is om deze trieste onrust in te kunnen dammen. Daarvoor schieten de neoliberale politieke trucjes van ‘eigen verantwoordelijkheid’ en/of ‘verantwoordelijkheid van de ouders’ tekort.’

Het is van maatschappelijk belang, meende politicoloog Pieter Lagerwaard in Het Parool, ‘de empathie – dat iets anders is dan begrip – voor de uitzichtloze situatie van een deel van deze jongeren niet te verliezen.’ Socioloog Jan Willem Duyvendak op NPO Radio 1: ‘Wie wil er nou niet begrijpen waarom mensen dit doen?’

Sommige duiders wisten het antwoord al. In NRC Handelsblad wees politicoloog Léonie de Jonge losjes naar ‘de gevestigde partijen’ die extreemrechts gedachtengoed hebben genormaliseerd. In de Volkskrant betoogde advocaat Willem Jebbink dat de Amsterdamse burgemeester niet vrijuit ging. Zij had zelf gevraagd om problemen door ‘een vreedzaam protest zo uiteen te jagen als zondag is gebeurd’. Socioloog Herman van de Werfhorst legde de verantwoordelijkheid liever bij Rutte. Hij had er in tien jaar voor gezorgd dat de publieke sector was ‘uitgekleed’, de baanzekerheid voor jongeren verdween en de loonongelijkheid was toegenomen.

Interessant. Dus vanwege de normalisering van extreemrechts gedachtengoed, tien jaar Mark Rutte, groeiende loonongelijkheid, je beroerde toekomstperspectief en/of Femke Halsema besluit je de winkelvoorraad van kleine sappelaars te jatten? Een Jumbo City leeg te roven? Potentieel dodelijke vuurwerkbommen te gooien? Politiepaarden te belagen? Auto’s in de fik te steken van mensen die niets te maken hebben met het overheidsbeleid?

Echt, ik doe mijn best, maar het causale verband ontgaat me. Want hoe dan te verklaren dat veruit de meeste jongeren in exact dezelfde omstandigheden niet tot geweld overgaan? Dat in Frankrijk, Spanje of België géén rellen uitbraken na de invoering van de avondklok? Terwijl ook daar extreemrechtse krachten rondwaren? Het sociaal-economisch paradijs er evenmin is neergedaald?

Trouwens, ook in de jaren dat Rutte nog in de zandbak speelde en niemand wist wat neoliberalisme was, had je jongeren die op gezette tijden hevig amok maakten. Zoals het eens in de zoveel jaar knikkertijd is, zo is het eens in de zoveel jaar reltijd. Best knap om meteen al te weten waarom dat deze week weer gebeurde. Best simplistisch ook.

Gelukkig hield de premier zich er verre van. Dit is, zei hij tijdens een bezoek aan de Haagse Schilderswijk, ‘crimineel gedrag’. En dat hij niet van plan was te speuren naar ‘diepe sociologische betekenissen of oorzaken’. De duiders reageerden als beledigde juffershondjes, maar Rutte heeft natuurlijk groot gelijk. Bovendien lijkt zijn aanpak van relschoppers als relschoppers vooralsnog prima te werken.

Om nogmaals Karel van het Reve te parafraseren: wie heel hard schreeuwt, krijgt heel veel aandacht. Maar heeft niet per se heel veel pijn.

Elma Drayer is neerlandicus en journalist.

Meer over