Column

Wie was de Duitse soldaat?

Een monumentje voor de tegenstander. Kan dat, 70 jaar na WO II?

De gedenksteen bij Schaijk leidt tot ophef. Beeld .
De gedenksteen bij Schaijk leidt tot ophef.Beeld .

In Schaijk is een steen gelegd, diep in het bos, en die steen leidt tot ophef. De steen memoreert dat hier in de Tweede Wereldoorlog een soldaat is omgekomen. Niet één van onze eigen militairen, geen heldhaftige geallieerde, maar een tegenstander.

Een Duitse soldaat.

Kan dat, een monumentje voor een nazi-piloot, 70 jaar na de bevrijding? In Schaijk past verzoening, hebben de initiatiefnemers gedacht. Maar hier had niemand rekening mee gehouden: er kwam protest van activisten uit de Randstad.

'Als we het geweten hadden', verzucht Piet Manders (76), voorzitter van stichting Vier Vrijheid Schaijk, 'hadden we het geen gedenksteen genoemd.' Op de keukentafel ligt het huis-aan-huisblad Arenalokaal: 'Tien groeperingen maken bezwaar tegen 'nazimonument'.'

Met zijn compaan Wim Boeijen (86), geestelijk vader van de steen, rij ik naar het buitengebied. 'Bij deze bocht goed uitkijken', adviseert hij vanaf de bijrijdersstoel. We arriveren bij het Duitse bosje, waar het allemaal begon.

Decennialang waarschuwden moeders hun kinderen: niet in het Duitse bosje spelen, daar ligt munitie. Iedereen in Schaijk weet dat hier een Duitse piloot is neergestort, op het laatst van de oorlog, in februari 1945. Hij eindigde in een naamloos graf. Zijn identiteit kon niet worden achterhaald, ondanks forensisch onderzoek na de oorlog.

Wie was de piloot? Het liet Wim Boeijen niet los. Zelf was hij jarenlang werkzaam op vliegbasis Volkel. Een ongeïdentificeerde piloot in zijn eigen dorp, al is het er een van de tegenpartij, zat hem hoog.

Na lang zoeken in Engelse militaire archieven kreeg de piloot na ruim een halve eeuw zijn naam terug: Gerhard Rohde. 21 jaar oud toen hij werd neergehaald '2 miles north of Uden'. De Luftwaffe-piloot blijkt een schoolgenoot te zijn geweest van onze eigen prins Claus - die zelf na zijn eindexamen bij de Wehrmacht zou belanden.

Piet Manders (l) en Wim Boeijen: lange zoektocht in archieven. Beeld .
Piet Manders (l) en Wim Boeijen: lange zoektocht in archieven.Beeld .

We staan bij de steen, die na 70 jaar het mysterie van het Duitse bosje opheldert. Een zwerfkei, want dat is goedkoop, met verlepte boeketten ervoor. Bloemen, dat gaat me hier te ver, voel ik. 'Ter nagedachtenis aan de omgekomen piloot', staat er.

Kan dit? Wel in Schaijk, oordeelde de burgemeester, Marnix Bakermans. Hij hield een speech bij de onthulling, steunde het project met 360 euro. De burgemeester is lokaal geworteld, lid van de partij 'Uden Lokaal'. De steen is geen eerbetoon, zijn inwoners weten dat.

Maar afgelopen woensdag deed Arthur Graaff uit Naarden (100 kilometer ten noorden van Schaijk) aangifte tegen de burgemeester Hij zegt: 'Die steen gaat weg.'

Graaff kent de steen alleen van videobeelden. Hij is woordvoerder van de Antifascistische Bond, een organisatie die zijn wortels heeft in het verzet en anno 2015 lobbyt tegen 'nazimonumenten'.

Die lobby heeft meer succes dan je 70 jaar na de bevrijding zou verwachten. Zo is onlangs een monument verwijderd in het Brabantse Geffen. Uit oogpunt van 'verzoening' stond daar tussen oorlogsslachtoffers van onbesproken gedrag, ook de naam van een 16-jarige inwoner die omkwam in Duitse dienst. Nu niet meer.

'Een overwinning', zegt Graaff. Dan legt hij uit: 'Geffen ligt vlakbij Schaijk.'

De steen in Schaijk verheerlijkt het nazisme, vindt Graaff. 'Er wordt gesproken over een Duitse soldaat. Niet over een nazi-soldaat. Kijk, als je zó begint, dan begin je het nazisme te ontkennen. Je kunt erop wachten dat het Stormfront zegt: alte Kameraden herdacht.'

Graaff claimt bijval: meer dan tien oude oorlogsorganisaties willen de steen ook niet, van de Stichting Nederlands Dachau Comité tot de Stichting Vriendenkring van oud-Natzweilers. Een joodse advocaat gaat voorop in de strijd.

Even later belt hij opgetogen: afkeur van de steen is nu uitgesproken op het hoogste niveau. Een heus persbericht volgt: 'Nationaal Comité 4 en 5 mei ook tegen nazimonument Schaijk.'

Maar bij het Nationaal Comité 4 en 5 mei weten ze van niets, zegt een woordvoerder. Tot zover zijn medestanders.

Toch broeit irritatie rond het Duitse bosje. Boeijen wijst peinzend naar een pamflet in de modder, ondertekend door een anonieme 'overlevende van de Holocaust'. 'Hoe haal je het in G'ds naam in je hoofd om dit monument te plaatsen?'

Dan stapt een oudere man van zijn elektrische fiets. Hij overziet alles: de steen, de bloemen en het schotschrift. Deze steen, zegt hij, wordt 'beslist een stop' op de scootmobielentocht die hij organiseert, voor ouderen uit Schaijk.

a.vanes@volkskrant.nl

Pamflet van een 'overlevende van de Holocaust'. Beeld .
Pamflet van een 'overlevende van de Holocaust'.Beeld .
Meer over