GastcolumnJeroen Dera

We nemen kleuters niets af als we liedjes met negatieve stereotypen vervangen door tekst die er wel mag zijn

Volgens gastcolumnist Jeroen Dera kun je als ouder niet vroeg genoeg met je kind(eren) het gesprek aangaan over stereotype beelden en woorden: ‘Vooroordelen op basis van etniciteit, inclusief bijbehorende stereotypen, ontstaan al vanaf het vijfde jaar.’

Kleuters steken de straat over in Den Haag. Beeld Robin Utrecht / ANP
Kleuters steken de straat over in Den Haag.Beeld Robin Utrecht / ANP

‘Dit programma laat mensen en culturen en/of de manier waarop zij behandeld worden op een negatieve manier zien,’ waarschuwt Disney+ sinds vorig jaar als je de klassieker Peter Pan bekijkt. Terecht, want de representatie van native Americans liegt er in die tekenfilm niet om – en het is belangrijk dat ook ouders daarvan bewust worden gemaakt.

Onze peuterdochter is nog te klein voor Peter Pan, maar ik vrees dat het stereotiepe beeld van de onbeschaafde inboorling haar niet onbekend zal voorkomen tegen de tijd dat ze – haar kennende – verliefd wordt op Tinkerbell. Deze week leerde ze op haar kinderdagverblijf namelijk een nieuw liedje dat mij in verbijstering achterliet. In het digitale ouderportaal werd de tekst gedeeld, misschien zodat we thuis met haar mee konden zingen:

‘In het bos, in het bos

wonen indianen

Ze weten niet wat pijlen zijn

en schieten met bananen’

Hierna roepen de kinderen herhaaldelijk ‘toemba’, want dat is natuurlijk het type taal waarvan die indianen zich bedienen. ‘Toemba toemba toemba’: zinsbouwloze woordherhalingen die precies passen bij die dommeriken zonder pijlen.

Het liedje in kwestie blijkt van de kinderband Cowboy Billie Boem, en ik ben niet de enige die de strekking ervan verwerpelijk vindt. In 2018 zette TivoliVredenburg een streep door een kinderfestival met een wildwestthema, nadat de extreem-linkse actiegroep De Grauwe Eeuw aangifte tegen het podium deed wegens racisme. Het alom bekende tafereel van de cowboy die indianen opjaagt lijkt dan wel onschuldig, maar is ook te zien als eufemistische verbeelding van het bloedige spoor dat kolonisten achterlieten toen ze de inheemse bevolking van Amerika massaal vermoordden.

De beslissing van TivoliVredenburg om de kritiek serieus te nemen kwam de directie op felle kritiek te staan. Hugo de Jonge, destijds vicepremier, schaarde zich bij de tegenstanders van het besluit: ‘Volgens mij hebben we allemaal cowboytje en indiaantje gespeeld.’ Hij vond ook dat we geen ‘volwassen disputen’ zouden moeten projecteren op kinderfeesten.

Aandacht en reflectie

Juist de beelden waarmee we kinderen in aanraking laten komen, verdienen echter onze voortdurende aandacht en reflectie. Het beeld dat Cowboy Billie Boem in bovenstaand liedje van ‘indianen’ neerzet, voldoet aan alle ingrediënten van het ongeciviliseerde stereotype.

Onderzoek laat zien dat kinderen er al op jonge leeftijd gevoelig voor zijn. Uit het rapport Opgroeien zonder vooroordelen (2020) van het Kennisplatform Integratie & Samenleving blijkt dat kinderen onder de zeven, ook peuters, al heel snel onderscheid tussen mensen kunnen maken op grond van huidskleur en culturele afkomst. Vooroordelen op basis van etniciteit, inclusief bijbehorende stereotypen, ontstaan al vanaf het vijfde jaar.

Wat mij betreft kun je als ouder niet vroeg genoeg beginnen om over dat soort beelden in gesprek te gaan. Toen onze peuter net twee was, bladerden we door het nu al klassieke prentenboek De gele ballon (2003) van Charlotte Dematons en wees ze vol overtuiging naar een struik op de pagina die de savanne verbeeldt: ‘Aap!’ Het bleek echter een zwarte man die zich in de bosjes verschool. Gezien de afbeelding lag de associatie voor de hand, maar toch: representatie werkt nooit zonder valkuilen.

Precies daarom is het van groot belang dat we dit onderwerp niet wegzetten als ‘woke’ of moralistisch activisme door een gefrustreerde of juist elitaire minderheidsgroep. Ik zie de commentaren op sociale media alweer voorbijkomen, al dan niet met scheldwoorden of verwensingen: ‘Deze man wil onschuldige kinderen verbieden indianenliedjes te zingen, die is niet goed bij zijn hoofd!’ Voor je het weet, wordt kritiek op representaties in cultuurproducten weggezet in de hoek van kleinzielige actievoerders. Maar dat maakt de tekst van Cowboy Billie Boem in dit geval niet minder plat, en de kritiek dus niet minder gerechtvaardigd.

Onze dochter zal het allemaal een zorg zijn. Zij had een geweldige middag met schmink op haar wangen en is die bananenschutters over een maand ongetwijfeld vergeten. Ze had echter ook de tijd van haar leven gehad als ze haar als vis hadden versierd en een liedje uit Edward van de Vendels Superguppie hadden gezongen.

We nemen kinderen niets af als we peuterliedjes met negatieve stereotypen vervangen door teksten die er wel mogen zijn. Voor die omslag ligt de bal intussen bij de kinderopvang en de basisscholen. Als zelfs Disney de discussie aanzwengelt, dan mag de pedagogische sector niet op zich laten wachten.

Jeroen Dera is universitair docent Nederlandse letterkunde aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Hij is in juli gastcolumnist op volkskrant.nl/opinie.

null Beeld
Meer over