OPINIE

We mogen de ‘wappies’ dankbaar zijn voor hun waarschuwing tegen staatstirannie

Een brandweercommandant mag bij uitslaande brand stevig optreden, maar niet onbeperkt. Zo moet ook de overheid oppassen met het aankondigen van coronamaatregelen ná 1 juni a.s., betoogt Herman van Gunsteren.

Koningsdag 2021: het Vondelpark is afgesloten wegens grote drukte, onwenselijk geacht vanwege het coronavirus. Beeld ANP
Koningsdag 2021: het Vondelpark is afgesloten wegens grote drukte, onwenselijk geacht vanwege het coronavirus.Beeld ANP

Als burgers hun grieven gewichtig genoeg vinden om te gaan demonstreren, dan past het medeburgers naar ze te luisteren. Bewonderenswaardig hoe interviewer Filemon Wesselink dat op tv doet. Na luisteren, past echter ook oordelen: is het waar wat de demonstranten beweren? Voeren ze, zoals de demonstranten tegen de coronamaatregelen, voldoende gronden aan om door burgerlijke ongehoorzaamheid de wet te overtreden?

Moeten we de enkele relschoppers, stenengooiers en politietreiteraars op de koop toenemen? In de Amsterdamse straat waar ik woon, zag ik demonstranten hun auto parkeren en een bord met ‘VRIJHEID LIEFDE’ op een stok hooghouden. Een paar uur later werden in diezelfde straat stenen geworpen, hekken en plashuisjes (soms na gebruik) omgegooid.

Coronawet tot 1 juni

Met hun nadruk op vrijheid hebben de ‘wappies’, zoals tegenstanders virusontkenners of -relativeerders noemen, een punt. De staat, die in de jaren negentig van de vorige eeuw aan belang leek in te boeten, is in de 21ste eeuw met het bestrijden van terrorisme na 9/11, met de steun voor bedrijven die too big to fail waren in 2008 en nu in de pandemie met ongekende ingrepen in het leven van alledag, weer helemaal terug van weggeweest.

Dictatoriale bevoegdheden waardoor de vrijheid van burgers tijdelijk wordt ingeperkt, zijn in een geordende samenleving een normale uitzondering. Denk aan het optreden van een brandweercommandant tijdens een uitslaande brand. Dictatuur verwordt tot tirannie als de dictator zelf bepaalt of en hoelang de bijzondere bevoegdheden mogen voortduren.

De wet waarop de huidige maatregelen ter bestrijding van corona steunen, geldt tot 1 juni 2021. Wim Voermans wees in NRC erop (20 april) dat de regering volop maatregelen voor na die datum aankondigt.

Gekke dingen

Terecht ruiken de wappies hier staatstirannie. Zij voelen zich door de autoriteiten in de gaten gehouden. Wappies zijn mensen die wel eens gekke dingen zouden kunnen gaan doen. De staat let op ze om te voorkomen dat ze de perken te buiten gaan. Preventie is populair in de gezondheidszorg, in de terreurbestrijding en nu dus ook bij de coronabestrijding. Waar aanvankelijk achteraf werd gereageerd op besmetting, daar wordt nu vooruit gekeken. De Britse variant komt eraan! Risico’s moeten tijdig worden onderkend. De put dempen voordat het kalf is verdronken. Voorkomen is beter dan genezen, toch?

Nee, dat gaat niet altijd op. Aan preventie kleven nadelen: onschuldigen kunnen door beveiligers worden gedood; leden van risicogroepen kunnen keer op keer worden lastiggevallen (denk aan de gekleurde jongeman in een dure auto); de theorieën waardoor de preventie wordt gestuurd, kunnen onjuist blijken. Theorieën vormen de brug tussen enerzijds thans zichtbare kenmerken en anderzijds toekomstige schade. Als maatregelen om een derde golf van besmettingen tijdig te dempen niet het beoogde effect hebben, dan koerst de overheid op aanscherpen ervan en op bestrijden van ongehoorzaamheid. Dat de fout bij de maatregelen zelf zou kunnen liggen, blijft buiten zicht.

Kwadrateren van gevaar

Met de opkomst van big data en van algoritmen om die te analyseren, worden de gevaren van preventie gekwadrateerd. Het algoritme geeft, al dan niet automatisch, ingrepen in de vrijheid van burgers aan. Op grote schaal treffen data en algoritme sommige groepen, zoals de wappies, meer dan andere. Met reden wantrouwen zij de staat die preventie bedrijft.

Waarin ik niet met de demonstranten meega, is hun bewering dat hierachter samenzwering en manipulatie schuilgaan. Hun verhalen daarover zijn moeilijk verifieerbaar. Als bewijs ervoor lijkt te ontbreken, neigen ze ernaar dit juist als bewijs van manipulatie te zien. De overtuiging dat het om manipulatie en samenzwering gaat, rechtvaardigt voor de wappies ook de inzet van dubieuze strijdmiddelen. De manipulators moeten met gelijke munt worden terugbetaald. Niet demonstreren waar dit wel mag, maar juist daar waar dit verboden werd. De ‘leugens’ over corona moeten worden bestreden: het is een gewoon griepje, vaccin is vergif, een demonstratie zonder afstand en mondkapjes is geen superspreader. Een foto van gereinigde en opgemaakte bedden in de kelder van een ziekenhuis wordt als bewijs van leegstand aangevoerd. Demonstranten vermommen zich als ziekenhuispersoneel, dagen politieagenten uit en treiteren politiehonden.

Al met al denk ik dat de demonstranten ongelijk hebben met hun beweringen over manipulatie en met de middelen waarmee ze die denken te bestrijden. Maar voor hun krachtige waarschuwing dat vrijheid wordt bedreigd door preventie en staatstirannie mogen we ze dankbaar zijn.

Herman van Gunsteren is oud-hoogleraar politieke theorieën en rechtsfilosofie, Universiteit Leiden.

Meer over