Opinie

'Wat is Oekraïne Europa waard?'

Voor Poetin is Oekraïne van cruciaal belang, schrijft Arnout Brouwers. 'Maar wat heeft de EU te bieden, behalve vergezichten?'

Vladimir Poetin wordt in Brussel verwelkomd door president Van Rompuy van de Europese Raad (links) en president Barroso van de Europese Commissie. Beeld epa
Vladimir Poetin wordt in Brussel verwelkomd door president Van Rompuy van de Europese Raad (links) en president Barroso van de Europese Commissie.Beeld epa

Het bood een mooie blik op de strategische verhoudingen in Europa deze week, de persconferentie tussen de Russische president Poetin en EU-leiders Barroso en Van Rompuy. Naast de altijd wakkere en goedgebekte president Poetin draaiden de Europese leiders met meel in hun mond hun gebruikelijke clichés af. Reinaert de Vos op bezoek bij Knabbel en Babbel. Al jaren oogt de Russisch-Europese diplomatie als een opvoering van De Wolf en de Zeven Geitjes, met als terugkerende hoogtepunten de gezamenlijke persconferenties.

Maar nu is het menens. Oekraïne staat aan de rand van de afgrond. Bloedvergieten, een burgeroorlog, een splitsing - ze behoren alle tot de mogelijkheden. Oekraïne zit ingeklemd tussen twee werelden, de Russische en de westerse. Beide zijn trotse dragers van de Europese cultuur, maar verder heel verschillend.

Waar belandt Oekraïne?
Er zijn genoeg heethoofden in Kiev, Moskou, Brussel en Washington die andere plannen hebben, maar bondskanselier Merkel houdt het hoofd koel. Gezamenlijk optreden met Rusland is volgens haar nodig om een burgeroorlog en mogelijke splitsing van het land te voorkomen.

Maar rond Oekraïne wordt een machtsstrijd uitgevochten tussen ongelijke partijen. Natuurlijk is 'Europa' invloedrijker, ook buiten de eigen landsgrenzen, dan het soms lijkt. De EU is een magneet gebleken voor naastliggende landen en volken. Poetin kan er jaloers op zijn: met Rusland als 'vriend' heb je geen vijanden nodig, weten alle opvolgerstaten van de Sovjet-Unie. Daarom koopt Poetin zijn vrienden.

Europa biedt Oekraïne met het Associatieverdrag een mooi vergezicht, en de belofte van een rijkere toekomst in een eerlijker land is iets waar de Oekraïners, die het de afgelopen zes jaar minstens zo moeilijk hadden als de Grieken, maar al te graag van dromen. Maar het is een vergezicht, meer niet. Poetin wuifde in december met een geldbuidel met 15 miljard dollar boven het hoofd van Janoekovitsj. Stel dat hij zijn belofte weer intrekt, staan de Europeanen dan klaar om de beurs te trekken zonder knellende IMF-voorwaarden op te leggen die op dit moment politiek onhaalbaar zijn?

Dat Oekraïne nu aan de rand van de afgrond balanceert, komt door een misrekening van de presidenten Janoekovitsj en Poetin. Janoekovitsj gaf met zijn plotse afwijzing van het EU-akkoord in november het startschot voor een wonder dat ze in Kiev lang niet meer hadden gezien: grote pro-Europese demonstraties. Het geweld tegen betogers maakte de opkomst massaler en schroefde de eisen van de oppositie op.

Poetins 15 miljard in december leek het pleit te beslechten, maar de leiders in Moskou en Kiev besloten hun overwinning af te sluiten met de invoering in januari van dezelfde repressieve wetten in Oekraïne als waarmee Poetin in eigen huis de oppositie de mond had gesnoerd.

'Europees' Oekraïne
Europeanen die nog dromen van een 'Europees' Oekraïne moeten beseffen hoe bedreigend een dergelijk toekomstscenario is voor Rusland en Poetin. James Sherr verwoordde het mooi in de Financial Times deze week: 'De afgelopen tien jaar heeft Poetin Ruslands neo-feodale en steeds agressievere systeem gehuld in de mantel van Slavische en orthodoxe waarden. Dit civiliserende project heeft losse grenzen. Maar het succes ervan is steeds meer verbonden met de legitimiteit van het bewind in Rusland zelf. Oekraïne is zowel het scharnierpunt als de achilleshiel van dit project. Als Polen en Balten Europese waarden overnemen, dan is dat hun keus. Maar als Oekraïne dat doet, duidt het op de mogelijkheid dat Rusland ooit kan volgen.'

President Poetins neo-imperialistische project heet Euraziatische Unie. De wereld bestaat volgens Poetin uit onderling scherp concurrerende machtsblokken. Die bestrijden elkaar als haaien in een vissenkom om grondstoffen en afzetmarkten: de sterkste wint, de zwakste wordt opgegeten. Russische functionarissen wijzen graag op de grote overeenkomsten tussen Poetins Euraziatische Unie en de EU. Maar uit de ontstaansgeschiedenis blijkt het tegendeel. Waar het Europese project voortkomt uit de noodzaak oorlog te voorkomen, is Poetins Unie geboren uit het besef dat het weer oorlog is.

Misschien oogt Poetin daarom ook iets alerter dan zijn Europese gesprekspartners.

De Euraziatische Unie bestaat tot dusver uit Rusland, Wit-Rusland en Kazachstan. Kirgizië heeft ook belangstelling en Armenië - wiens poging met Europa een associatieakkoord te tekenen vorig jaar bruut door Rusland werd beëindigd - komt er ook bij. 'Imperium 3.0', grappen Russische experts al (na de tsaristische en communistische voorgangers).

Pathetische verzameling autoritaire steuntrekkers
Zonder Oekraïne is Poetins Unie gedoemd te mislukken als een ietwat pathetische verzameling autoritaire steuntrekkers. Maar Oekraïne is een 'broedervolk'. Het beschikt over de zware industrie, de pijpleidingen en de geografische ligging om van de Unie een serieus project te maken.

Voor Poetin staat er dus heel veel op het spel. Daarom claimde hij deze week in Brussel openlijk dat Oekraïne onderdeel uitmaakt van de Russische invloedssfeer. 'Ik kan me alleen maar indenken wat de reactie zou zijn geweest als in het heetst van de Griekse of Cypriotische crisis onze minister van Buitenlandse Zaken naar een anti-Europese betoging was gegaan om de mensen aan te moedigen iets te doen. Dat zou niet goed zijn.'

Tikkeltje brutaal, deze uitspraak. En ook nog in Brussel. Maar Knabbel en Babbel keken er niet van op.

Briljante strategie
Wat kan Europa doen? Ooit beschikte de EU over een briljante strategie om het continent te pacificeren, genaamd 'uitbreiding'. Maar die lijdt aan metaalmoeheid. Kiezers zijn in opstand gekomen tegen al die vreemdelingen aan de deur en binnen de deur en de uitbreidingsmachine komt piepend en knarsend tot stilstand. Jammer, maar helaas. Het lot beschikt dat de Maltezers, de Balten en de Bulgaren wel bij Europa horen - maar Oekraïne niet. Vandaar het Associatieverdrag, dus.

Maar waar de Europeanen in Oekraïne oplopen tegen hun politieke (en financiële) beperkingen, botst Poetin met een andere harde realiteit: Oekraïne is geen Rusland.

De huidige crisis is vooral het gevolg van de miskenning en onderschatting van de Oekraïense identiteit door zowel Poetin als Janoekovitsj, die zich graag als een Poetin II in Kiev zou willen vestigen maar daarvoor de hersens, het geld en de flair mist. Maar net zo min als Oekraïne zich laat opslokken door Rusland, kan Europa of 'het Westen' het hele land nu voor zichzelf claimen. Dit is niet het moment om met vuur te spelen.

En dus is Merkels gedachte om aan te sturen op samenwerking met Rusland over Oekraïne begrijpelijk. Maar voor Poetin is dit een zero-sum game: je wint of je verliest. Net zoals negen jaar geleden, toen Poetin Janoekovitsj steunde in frauduleuze verkiezingen en als een boemerang de pro-westerse Oranjerevolutie om zijn oren kreeg, stuit hij nu ook op de grenzen van zijn imperiale ambities.

Kan hij zich daarbij neerleggen? En kan Europa over zijn eigen schaduw springen en het snel eens worden over een Marshall Plan voor Oekraïne, zoals een Poolse Europarlementariër deze week voorstelde? Het antwoord op die vragen kan bepalend worden voor de toekomst van Oekraïne.

Arnout Brouwers is chef Opinie van de Volkskrant.

null Beeld afp
Beeld afp
Meer over