VerslaggeverscolumnMargriet Oostveen

Waarom wij niet langer de kampioen in het de-escaleren van rellen zijn

null Beeld

Jarenlang was de-escalerende aanpak van de Nederlandse mobiele eenheid uniek. Andere landen hadden maar één smaak bij rellen en dat was de oproerpolitie, die er meteen op sloeg. Wij niet.

Nu lijkt de klok teruggezet, draven er politiepaarden door Amsterdam en Eindhoven, wordt een niet gewelddadige demonstrant omvergeschoten met een waterkanon, waardoor zij een schedelbreuk oploopt. En ik hoor in mijn omgeving mensen zeggen dat ze helemaal klaar zijn met alles minder dan een harde aanpak.

Is de vermaarde Nederlandse methode dus niet meer houdbaar?

Ik praat telefonisch toch nog eens door met de uitvinder, Otto Adang, lector openbare orde en gevaarbeheersing aan de Politieacademie in Apeldoorn en bijzonder hoogleraar veiligheid en collectief gedrag aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij waarschuwt al jaren tegen een onnodig harde politieaanpak van burgers: die creëert een ‘wij’ en een ‘zij’ en dat draagt altijd bij aan escalatie. Adang wordt dezer dagen weer veel gebeld, maar het valt me op dat zijn pleidooi opeens minder weerklank lijkt te vinden.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Otto Adang. Beeld Politieacademie
Otto Adang.Beeld Politieacademie

Misschien is het goed nog even in herinnering te brengen hoe de Nederlandse politie optrad voordat hij zijn veldonderzoek naar rellen begon (door daarin eindeloos mee te lopen en te tellen en noteren wat hij zag). Zie de beroemde film van Louis van Gasteren Omdat mijn fiets daar stond, over een snoeihard politieoptreden bij de opening van een fototentoonstelling in Amsterdam in 1965. Die expositie ging weer over het ook al niet malse optreden tegen de provo-rellen rond het huwelijk van toen nog kroonprinses Beatrix en Claus.

Otto Adang begon in 1985, net na de grootste krakersrellen, waar nog legertanks rondreden. Hij bezocht voetbalwedstrijden, blokkades van kerncentrales, demonstraties tegen kruisraketten, alles. En hij kwam tot twee conclusies. Eén: De daadwerkelijke geweldplegers maken gemiddeld maar zo’n 10 procent uit van een mensenmassa. Twee: Niet iedereen maakt dus dezelfde keuze. Om die keuze te kunnen beïnvloeden, moet je mensen willen leren kennen.

Tijdens het Europees voetbalkampioenschap Euro2000 in Nederland is op basis van die inzichten een nieuwe mobiele eenheid uitgeprobeerd. In drie steden werd nog ouderwets opgetreden met zwaar uitgeruste ME-pelotons. En in vijf steden liepen agenten nu zo lang mogelijk in koppels ‘met platte pet’ over straat: zonder gevechtsuitrusting en pratend met supporters. In de eerste drie steden escaleerde het supportersfeest opvallend vaker.

In 2010 werd dit als ‘nieuwe ME-concept’ de standaard in de opleiding van de mobiele eenheid. Sindsdien werkt de Nederlandse politie met een ‘flexibele’ ME, die pas ‘opschaalt’ tot pelotons met schilden en lange wapenstok als het echt niet meer anders kan. Vier principes zijn leidend: leer elkaar kennen, faciliteer legitieme bedoelingen zoals het grondrecht op demonstreren, blijf communiceren en sla nooit meer mensen dan noodzakelijk. Ook andere landen, zoals Portugal en Zweden namen dit over.

Waar ging het nu mis? Bij de overheid, zegt Adang, waar een premier maandenlang de ‘eigen verantwoordelijkheid’ van de burger benadrukt en dan voor velen toch tamelijk abrupt een avondklok invoert. Bij minister Grapperhaus die te vaak dreigt met repressie. Bij ‘risicomijdende bestuurders’ die vrijwel onmiddellijk met groot materieel laten handhaven, zoals Femke Halsema op het Museumplein, hoe begrijpelijk ook, na alle kritiek op de Black Lives Matter-demonstratie afgelopen zomer. En ja, het gaat ook mis bij de weldenkende mensen die vreedzame demonstranten wegzetten als ‘gekkies’ en geen onderscheid meer willen zien met de echte relschoppers om hen heen: wij-zij-denken.

Hoe komen we hieruit? Door nu eerst en voor altijd duidelijk te maken dat je geweld afwijst maar niet een hele groep, zegt Adang. Zie bijvoorbeeld ook burgemeester Bruls van Nijmegen, die op straat rustig aan jongeren staat uit te leggen waarom ze naar binnen moeten: eerst overtuigen, dan pas handhaven. ‘Je moet altijd grenzen stellen en streng zijn’, zegt Adang, ‘maar je moet nooit ophouden met praten.’

Wie niet meer praat, maakt alles erger.

Meer over