Opinie

Waarom we met apocalyptische films en boeken aan de slag gaan nu we zelf in een pandemie zitten

Wat drijft ons in tijden van een coronapandemie en klimaatverandering om nog uit vrije wil, en zelfs met plezier, apocalyptische verhalen tot ons te nemen?

Iñaki Oñorbe Genovesi
Still uit de miniserie Station Eleven op HBO Max, zowel door critici als publiek geprezen. In Nederland is deze serie nog niet te zien. Beeld HBO Max
Still uit de miniserie Station Eleven op HBO Max, zowel door critici als publiek geprezen. In Nederland is deze serie nog niet te zien.Beeld HBO Max

Het is misschien wel de kijktip van dit moment: de miniserie Station Eleven op HBO Max, zowel door critici als publiek geprezen op recensiewebsite Rotten Tomatoes. Station Eleven is een bewerking van de doorbraakroman van Emily St. John Mandel en volgt een reizend theatergezelschap dat werkt in de nasleep van een grieppandemie die het grootste deel van de mensheid het leven heeft gekost.

Maar waarom zou je naar een fictief verhaal over een dodelijk virus kijken, terwijl een echte pandemie met stijgende omikron-besmettingen en beperkende maatregelen ons echte leven verpest? Het is een vraag die Tara Yarlagadda stelt aan enkele wetenschappers in Reel Science, een serie die op Inverse.com de echte (en nep)wetenschap achter films en tv onthult. Wat blijkt? Mensen zien een ongekende gebeurtenis plaatsvinden dus wenden ze zich tot films, series en boeken om de wereld om hen heen te begrijpen. Daarnaast reageren mensen onbewust op hun angsten door verhalen te consumeren die lijken op wat zich in de werkelijkheid afspeelt. Confrontatie wordt zo een vorm van escapisme.

En dan is er nog de opluchting, merkt Yarlagadda op. ‘Als het gaat om de apocalyptische uitkomst van series als Station Eleven, zijn we opgelucht door de wetenschap dat onze realiteit veel erger zou kunnen zijn. In het boek en de show doodt het virus 99 procent van de mensen die het infecteert. Dat plaatst het krijgen van een booster-injectie in perspectief.’

Moorddadige robots

Eerlijk is eerlijk: de mens is altijd gefascineerd geweest door apocalyptische verhalen, schrijft filmcriticus Alissa Wilkinson op de Amerikaanse nieuws- en opiniewebsite VOX. ‘Eerst waren het verhalen over de goden die een einde maakten aan de mens als een manier om met een schone lei te beginnen of de stervelingen te straffen. Maar na verloop van tijd is ons einde steeds meer onze eigen schuld geworden. En zo begonnen we ons in onze verhalen een wereld voor te stellen waarin het menselijk leven eindigt omdat we moorddadige robots bouwen, per ongeluk een zombieplaag creëren of in een nucleaire winter terecht komen.’

Nu voelt het echter alsof we het helemaal hebben opgegeven, aldus Wilkinson. ’Bijna elke film met een groot budget is op de een of andere manier een apocalyptische film. Het lijkt alsof Hollywood op weg is om de vernietiger van werelden te worden en er minder subtiel over doet. Maar als je midden in gebeurtenissen leeft die een beetje te dicht in de buurt komen van ‘uitsterven’ - pandemieën, oprukkende klimaatverandering - moet de subtiliteit misschien wegvallen.’

Hulpeloze paniek

Of zoals Noah Berlatsky stelt in een opiniestuk voor de Amerikaanse zender NBC News over Netflix-film Don’t Look Up: ‘Als we worden geconfronteerd met meerdere, in elkaar grijpende, vermijdbare apocalypsen van menselijke dwaasheid en wreedheid, valt er iets te zeggen voor kunst die bereid is om in openlijke, hulpeloze paniek naar je te schreeuwen.’

En daarom, meent columnist Christian Stöcker van het Duitse weekblad Der Spiegel, is een film als Don’t Look Up belangrijk: ‘De wereld heeft deze film nodig. En zoveel mogelijk andere films zoals deze. Vermakelijk, maar niet zachtaardig. (...) Sorry, maar relevantie verslaat esthetiek en subtiliteit als het gaat om de toekomst van de aarde.’

Volgens Xenia Tourki van de Cypriotische krant Phileleftheros geeft Don’t Look Up, waarin twee astronomen de mensheid waarschuwen dat een komeet richting de aarde raast (maar bijna niemand luistert), nauwkeurig de tijdgeest weer waarin we leven. ‘De film is een allegorie. Of we het nu hebben over de pandemie, klimaatverandering of iets dat ons kan vernietigen, het idee is hetzelfde. De kans op succes is klein. We vervallen in ruzies als het einde van de wereld nadert.’

Somber beeld

Dat blijkt ook in de vorig jaar verschenen debuutroman The Effort van Claire Holroyde, waarin opmerkelijk genoeg een naderende komeet ook al een metafoor is voor klimaatverandering. Holroyde schetst een somber beeld van de laatste dagen van de mensheid. Naarmate het einde van de wereld dichterbij komt, raken mensen in paniek en vallen regeringen en structuren uiteen. De komeet hoeft niet eens de aarde te raken om de wereld te vernietigen. De loutere dreiging van menselijke vernietiging vernietigt de menselijke beschaving.

Toch biedt Holroyde ook een boodschap van hoop, meent auteur Ian MacAllen in de Chicago Review of Books: ‘Onze overleving is afhankelijk van het exploiteren van de meest fundamentele menselijke eigenschap: elkaar verbinden en vertrouwen.’ Maar is dat nog wel mogelijk? Holly Thomas heeft er in een opiniestuk voor CNN een hard hoofd in: ‘Net als in de film Don’t Look Up is het grootste probleem waarmee de wereld wordt geconfronteerd dat het goedgelovige publiek en de hebzuchtige elites blijven weigeren naar de slimme wetenschappers te luisteren.’

Hysterisch

Het is een lot dat ook dr. Amanda MacLean treft in The End of Men, het debuut van schrijver Christina Sweeney-Baird. MacLean wordt weggezet als hysterisch als ze in 2025 melding maakt van een mysterieus en dodelijk virus dat alleen mannen lijkt te treffen. Tegen de tijd dat naar haar wordt geluisterd, is het te laat. Het virus is uitgegroeid tot een wereldwijde pandemie en een politieke nachtmerrie. Vrijwel alle mannen zijn dood. De wereld is een vrouwenwereld geworden.

‘Covid-19 is slechts een kink in de kabel vergeleken met wat hier gebeurt. (...) Na het lezen van dit boek zullen de angst en boosheid van veel mensen afnemen en zullen ze bereid zijn verder te zoeken naar hun individuele rol om een ​​betere wereld te scheppen’. bezweert auteur Carolyn Haley in de New York Journal of Books.

Zie daar ook de krachtige boodschap van de zo geprezen nieuwe miniserie Station Eleven, volgens gedragsanalist Laurie Singer op Inverse.com: ‘Hoe kunnen we samenwerken en ons verenigen?’

Meer over