OpinieOorlogsvergelijking

Waarom toch steeds die vergelijking met de Tweede Wereldoorlog?

De aantrekkingskracht van een vergelijking met de oorlog, verklaard. ‘Mensen zijn wezens die in analogieën denken.’

Demonstranten tegen de coronamaatregelen op het Museumplein in Amsterdam. Beeld ANP
Demonstranten tegen de coronamaatregelen op het Museumplein in Amsterdam.Beeld ANP

Steeds duikt zij weer op: de vergelijking met de Tweede Wereldoorlog. Of het nou gaat om het opsluiten van vluchtelingen op de Griekse eilanden, Brabantse boeren die hun lot vergelijken met dat van de Joden of de invoering van de avondklok (spertijd!). Als je aandacht wil, maak dan een vergelijking met de oorlog. Wat is toch de aantrekkingskracht ervan? Een filosoof en een historicus reageren.

‘Als je iets heel ingrijpends meemaakt, zoals nu met covid-19, dan ligt het voor de hand om terug te grijpen op iets ergs uit de geschiedenis’, aldus James Kennedy, hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. ‘En dan blijft de oorlog het voornaamste point of reference.’

‘Mensen zijn wezens die in analogieën denken’, zegt hoogleraar filosofie René ten Bos. ‘Ze vergelijken dus alles met alles en hopen daardoor dat dingen zichtbaar worden die anders onzichtbaar blijven. Ook het ergste van het ergste – de Holocaust – onttrekt zich kennelijk niet aan de analogie.’ Omdat het om een ‘even unieke als ongrijpbare misdaad’ gaat, levert iedere vergelijking ermee verontwaardiging op, stelt de voormalig Denker des Vaderlands. ‘Terecht. Een boer die de behandeling van zijn beroepsgenoten vergelijkt met de Jodenvervolging, diskwalificeert zichzelf.’

Maar die vergelijking met het allerergste is niet voor iedereen even ongepast, aldus Ten Bos. ‘Een dierenrechtenactivist die de vleesindustrie vergelijkt met de Jodenvernietiging zal ook op misprijzen kunnen rekenen, maar niet bij iedereen. Er zijn serieuze boeken verschenen waarin de vleesindustrie vergeleken wordt met het concentratiekamp Treblinka. De vraag of je vindt of de analogie terecht is, hangt af van hoe erg je het minder erge vindt. Misschien ook van de vraag of je het ergste ook heel erg vindt.’

Dat Nederlanders juist altijd over WO II beginnen, heeft ook te maken met de specifieke historie van het land, stelt Kennedy. ‘In de Verenigde Staten heb je ook nog de Burgeroorlog, de Vietnam-oorlog en de burgerrechtenbeweging waar regelmatig naar verwezen wordt. Er is genoeg ophef geweest in de Amerikaanse geschiedenis, maar in Nederland is de laatste tachtig jaar niet iets gebeurd met een vergelijkbare impact.’

De historicus denkt niet dat de coronapandemie die rol in het gedeelde geheugen gaat overnemen, omdat de impact van een andere orde is. ‘Er is nu ook veel leed, maar we hebben niet te maken met grootschalig geweld en de totale vernietiging van huizen en infrastructuur. Wie weet verandert de situatie nog als de pandemie een zeer langdurige beproeving wordt…’

Als je maar beseft dat historische vergelijkingen altijd ergens mank gaan, benadrukt Kennedy. ‘We zijn niet terug in ‘40-’45. Neem de avondklok: dat is inderdaad een vrijheidsbeperking, net zoals de spertijd dat was in de oorlog. Maar er is een groot verschil bij overtreding: in de nazitijd werd je doodgeschoten, nu krijg je een boete van 95 euro. Die relativering moet je wel maken.’

En hoe zit het eigenlijk met onze eigen zwarte bladzijden uit het verleden, zoals de slavernij? Waarom vergelijken we daar niet mee? Volgens Kennedy zal de oorlog als gedeelde ervaring niet zo snel vervangen worden, maar betekent die aandacht voor koloniale misstanden wél dat de oorlog niet meer het enige morele ijkpunt (wie is goed, wie is fout?) is. ‘In dat opzicht heeft de Tweede Wereldoorlog zeker concurrentie gekregen.’

‘Kun je een vergelijking maken tussen twee heel erge gebeurtenissen, bijvoorbeeld de Holocaust en de slavernij?’, vraagt Ten Bos zich af. ‘Het komt me voor dat iedere vergelijking uiteindelijk miskent dat iedere schanddaad uit de geschiedenis uniek in zijn soort is.’

In Nieuw Nederlands Peil ontleden denkers en experts het maatschappelijk debat

Meer over