Columnmartin sommer

Voor juichen over het vonnis tegen Shell is het te vroeg

null Beeld

Het eerste dat opvalt aan de zaak tegen Shell is het polderkarakter ervan. Milieudefensie en Greenpeace hebben namens u en mij geprocedeerd tegen Shell. Stichtingen kunnen in Nederland uit hoofde van het algemeen belang een zaak voeren. Nu vergaderen er aanhoudend actiegroepen, vakbonden, klimaattafels en pensioenbestuurders namens ons allemaal terwijl we geen flauw idee hebben, dus niemand kijkt ervan op. Maar als je erover nadenkt, is het een raar idee dat deze zaak tegen Shell ook uw zaak was, terwijl u niet in de mogelijkheid bent geweest om te zeggen dat u bij Shell tankt en dat graag zo zou houden.

Milieudefensie heeft dus ook in uw naam gewonnen. Donald Pols en de zijnen worden gesponsord, net als Urgenda, door de Postcodeloterij. Ook koningin Máxima wordt gesubsidieerd door de Postcodeloterij, om via haar Oranjefonds mooie dingen te doen. De betrokkenheid van de Postcodeloterij suggereert in beide gevallen dat er sprake is van goede doelen waar iedereen zich in kan vinden. Het klimaatproces overstijgt zo ogenschijnlijk het nare politieke gehakketak, zoals Máxima van ons allemaal is. Zo’n algemeenbelangproces schijnt in andere landen ook te bestaan, maar je begrijpt makkelijk waarom zoiets juist in Nederland aanslaat, ook bij de rechter.

Donald Pols, de directeur van Milieudefensie won ook namens u het proces tegen Shell.  Beeld EPA
Donald Pols, de directeur van Milieudefensie won ook namens u het proces tegen Shell.Beeld EPA

CO2-matig moet Shell duchtig inbinden van de rechter, op grond van het Europees mensenrechtenverdrag, het recht op leven (EVRM 2) en recht op gezinsleven (EVRM 8). Greenpeace zei in de overwinningsstemming ‘dat Shell niet kan doorgaan met het schenden van mensenrechten’. Ogenschijnlijk spreken de mensenrechten voor zich. Dat is ook precies het probleem. Als het over de journalist Raman Pratasevitsj uit Belarus gaat, is iedereen voor de mensenrechten. Hij moet zich vrij kunnen bewegen en vrijuit kunnen spreken en schrijven. Dat zijn de klassieke grondrechten die bescherming bieden tegenover de machtige staat.

Ook het Oranjefonds van koningin Máxima wordt net als Milieudefensie gesubsidieerd door de Postcodeloterij. De betrokkenheid van de Postcodeloterij suggereert in beide gevallen dat sprake is van goede doelen waar iedereen zich in kan vinden. Beeld EPA
Ook het Oranjefonds van koningin Máxima wordt net als Milieudefensie gesubsidieerd door de Postcodeloterij. De betrokkenheid van de Postcodeloterij suggereert in beide gevallen dat sprake is van goede doelen waar iedereen zich in kan vinden.Beeld EPA

Ik heb nog niet vernomen dat Shell mensen van hun bed licht of de mond snoert. Eerder won Urgenda op grond van dezelfde artikelen EVRM 2 en 8 haar zaak bij de Hoge Raad; ook dat was een radicaal vonnis, maar het ging in elk geval nog tegen de staat, dus in de verte was er nog iets met klassieke vrijheidsrechten. Nu wordt zelfs een bedrijf aangesproken op de mensenrechten. De staat heeft zich gecommitteerd aan het reduceren van CO2 en dus moeten bedrijven hetzelfde doen, redeneert de rechter. Wie is de volgende, de Jumbo, de snackbar hier om de hoek?

Het EVRM was nooit bedoeld om burgers of bedrijven de maat te nemen. De rechter haalt zogeheten ‘soft law’ van stal om een wankel oordeel te onderbouwen. ‘De’ wetenschap, ‘een brede consensus’, ‘de’ feiten, en verder een barrage aan rapporten en instellingen, tot het hoogst omstreden VN Mensenrechtencomité aan toe; bij elkaar moeten ze aantonen dat bedrijven ook gebonden zijn aan mensenrechten. Voor degenen die zich inzetten voor echte mensenrechten moet dit vonnis een forse domper zijn.

Over de duizelingwekkende zegetocht van de mensenrechten schreef de Amerikaanse geleerde Samuel Moyn het mooie boek The Last Utopia Human Rights in History (2012). Hij legt uit dat de mensenrechten na de Tweede Wereldoorlog bescheiden begonnen, als een soort morele herbewapening tegen het communisme. Amnesty International bijvoorbeeld begon klein en christelijk, met briefkaartenacties voor dissidenten en de beleefde vraag aan het Kremlin of men zich aan de wet wilde houden. Mensenrechten waren een reactie op de grote utopieën, en hielden zich verre van een maatschappijvisie.

Je moet zoveel tegenwoordig, hoorde ik verzuchten, toen Marjan Minnesma van Urgenda laatst een interview aan de Volkskrant had gegeven Beeld ANP
Je moet zoveel tegenwoordig, hoorde ik verzuchten, toen Marjan Minnesma van Urgenda laatst een interview aan de Volkskrant had gegevenBeeld ANP

Vanaf het eind van de jaren zeventig kwam de kentering. Na de teleurstelling over het communisme en meer algemeen over de maakbare samenleving, werden de mensenrechten een alternatief voor de politiek. Moyn spreekt van ‘een utopie van de laatste kans’. Toen staken ook de pretenties de kop op – ‘mensenrechten, overal en altijd’ – en kwamen dus ook de grenzen in zicht. Militair ingrijpen in Libië, Kadhafi weg, op grond van de mensenrechten. En daarna? Obama trok zijn ‘rode lijn’ in Syrië, om vervolgens tot afgrijzen van velen toch maar niets te doen. Achter het universele project met de mensenrechten als dwingende norm, verscholen zich de nare keuzen en kosten die nu eenmaal bij politiek horen.

De Shellzaak laat zien dat het met de pretenties nog altijd goed zit. De tragiek van de mensenrechten, schrijft Moyn, is dat ze precies dat zijn geworden wat ze niet wilden zijn: een blauwdruk van hoe de toekomstige maatschappij eruit hoort te zien. Voor de politieke utopie van weleer kwam een morele utopie in de plaats. Als Shell nu maar ophoudt CO2 de lucht in te sproeien, dan is de wereld waar lam en leeuw samen het bed delen al bijna in zicht. Het is de wereld van het goede leven, zonder bedrijfsleven. Maar het goede leven is ook een zachte tirannie, om met de grote Tocqueville te spreken. Je moet zoveel tegenwoordig, hoorde ik verzuchten, toen Marjan Minnesma van Urgenda laatst een interview aan de Volkskrant had gegeven.

De grote kwesties van nu, vluchtelingen, migratie, klimaat, worden allemaal in de arena van de mensenrechten uitgevochten. Met dezelfde tekorten als de grote utopieën: het hogere doel overstijgt de gewone politiek met haar benauwde belangenstrijd. En dus kun je tegen de mensenrechten met goed fatsoen geen bezwaar maken. Daar kan Shell het mee doen, als het aan de rechter ligt. Sinds de kindertoeslagenaffaire is het meeregeren van de Tweede Kamer ongewenst verklaard. Scheiding der machten! Meeregerende rechters denken daar kennelijk anders over.

Meer over