Opinie

Voor de mislukten in de samenleving is geen troost meer

De woede die nu door het Westen golft, heeft te maken met de kloof tussen geslaagde meisjes en jongens die een leven als loser voor zich hebben, meent Mirjam Janssen.

null Beeld  Freek van den Bergh
Beeld Freek van den Bergh

In het pre-coronatijdperk ging ik met mijn dochter naar de open dag van een managementopleiding. De studie had een hoge score in de HBO-keuzegids. We werden opgewacht door meisjes – er waren geen jongens – in rode T-shirts. We vroegen wat ze zoal leerden. ‘De wereld verbeteren’, zei een meisje stralend. ‘Het verschil maken’, verklaarde een ander. En hoe deden ze dat dan? ‘Nou’, antwoordde een derde met de blijheid van een jehovagetuige, ‘ik heb een folder geschreven voor een bedrijf in zonnepanelen’.

We liepen langs stands met informatie. Er lagen managementboeken van goeroes als Steve Jobs en er hingen posters waarop studenten iets deden met medemensen in Afrika. Niemand kon vertellen voor welke banen de studie opleidde. Het drong tot me door dat de studenten geen vak leerden, maar werden ingewijd in een duurzame, inclusieve levensbeschouwing. Ze leerden hoe ze aan de goede kant moesten staan.

Avondklokrellen

Ik moest aan deze meisjes denken na de avondklokrellen waaraan vooral mannen en jongens meededen. Uit de rechtbankverslagen rijst het beeld op van losers zonder perspectief en met weinig maatschappelijke aansluiting. Volkomen anders dan die brave meisjes die een zweverige studie volgen, maar met wie het vast wel goed afloopt omdat ze het semi-religieuze lingo van de bestuurderskaste beheersen. Want werk, status en zingeving zijn steeds meer met elkaar verbonden geraakt.

Daar zag het niet naar uit toen een paar generaties geleden de kerken steeds meer terrein verloren. Hun plaats werd ingenomen door de verzorgingsstaat, die burgers tegen elk onheil beschermde, terwijl ze zelf mochten uitzoeken of ze nog wilden geloven. Iedereen zou van de toegenomen vrijheid gaan genieten.

Maar uiteindelijk blijkt die vooral heerlijk voor hoger opgeleiden met prettige banen, voor mensen met een goede gezondheid en voor degenen die op seksueel gebied niet in de pas lopen. Na een lang, welvarend leven vol reizen en culturele hoogtepunten kunnen ze voldaan afscheid nemen. God is dood, er wacht geen hiernamaals, en dat geeft niets. Ze hebben zoveel genoten dat het best definitief afgelopen mag zijn.

Zingeving kopen

En mochten ze toch behoefte hebben aan zingeving, dan kunnen ze die kopen. Ze schaffen een warmtepomp aan, eten biologisch en rijden een elektrische auto – de dure statussymbolen van de geslaagden. Hun kinderen laten ze schattige studies volgen. Die zijn seculier opgevoed, maar denken magisch: ‘Ik doe iets liefs en de wereld wordt beter.’

Ondertussen zijn de mensen met de rotbaantjes, met problematisch nageslacht, onzekere relaties en wonend in moeilijke buurten dubbel de klos. Hun materiële basis wankelt nu de verzorgingsstaat is afgebrokkeld. Maar misschien wel erger: voor wie in dit bestaan mislukt, is er verder geen hoop meer, zo wordt hen voorgeleefd door de elite.

De kracht van traditionele religies is dat ze een stelsel van regels voor het dagelijks leven hebben ontwikkeld dat houvast biedt. De leidende klasse draagt die regels uit en wie ze navolgt – en dat kan bijna iedereen, want ze zijn heel makkelijk – wordt opgenomen in een gemeenschap van gelijkgezinden en weet dat ook zijn kleine mierenbestaan meetelt.

Eigen stomme fouten

Nu de traditie om verlichting te vinden in een geloof grotendeels is weggevaagd, is mislukking geen beproeving meer van God, maar gewoon pech. Of het gevolg van je eigen stomme fouten. Had je maar slimmere keuzes moeten maken of gezonder moeten leven. Daarmee zijn de niet-geslaagden tot eenzaamheid veroordeeld. Ze hebben niet alleen gefaald, er is voor hen ook geen geestelijke uitweg meer.

De manier waarop de ontkerkelijking en de verzakelijking van de verzorgingsstaat op elkaar hebben ingewerkt heeft een ontluisterend effect gehad. Voor de mislukten is geen troost meer – en dat verklaart veel van de woede die nu door het Westen golft.

Mirjam Janssen is historicus en journalist.

Meer over