ColumnElma Drayer

Verander de taal en de werkelijkheid verandert gehoorzaam mee? Was het maar zo simpel

Elma Drayer artikel column Beeld .
Elma Drayer artikel columnBeeld .

Tjonge, wat zijn we tegenwoordig taalgevoelig. Waren kwesties rond spelling, grammatica en idioom ooit de bekommernis van wetenschappers en nuffige schooljuffen, nu kun je bij wijze van ­spreken geen krant openslaan of het gaat erover.

Woensdag las ik dat het Centraal Bureau voor de Statistiek de termen ‘westers’ en ‘niet-westers’ zal uitbannen. Het onderscheid is volgens de woordvoerder niet alleen achterhaald, het blijkt door groepen in de samenleving ‘als stigmatiserend te worden ervaren’. Een paar pagina’s verderop stond een nogal mistig opiniestuk van ene Hilde Roothart. Zij schaarde zich achter het recente besluit van de Universiteit van Hull om studenten hun taalfouten niet langer aan te rekenen omdat dit discriminerend zou kunnen uitpakken. Taal, vindt zij, moet niet langer ‘gekoloniseerd’ worden door een ‘homogene groep Noord-Europese, witte, mannelijke en elitaire mensen’.

In Vlaanderen debatteren ze intussen hevig over de afschaffing van de dt-regel. De Antwerpse hoogleraar taalkunde ­Dominiek Sandra betoogde in De Standaard het ‘zinloos’ te vinden ‘om regels te behouden die spelproblemen onvermijdelijk maken’. Ze ‘bemoeilijken’ volgens hem het schrijfproces. Auteur Kristien Hemmerechts vindt het verdwijnen van zulke taalconventies een sympathiek idee. Daardoor, zei ze bij de publieke omroep VRT, zullen mensen uit een ongeprivilegieerd milieu zich minder gehinderd voelen hun gedachten op papier te zetten. Of zoiets.

En dan was er de vorige maand verschenen Handreiking Waarden Voor Een Nieuwe Taal, ontwikkeld door publicist Mounir Samuel in opdracht van de Code Diversiteit & Inclusie, bestemd voor de Nederlandse kunst- en cultuursector. Kleine greep uit de tientallen aanbevelingen: uitdrukkingen met zwart als ‘negatief bijvoeglijk naamwoord’ – ‘zwarte bladzijde’, ‘zwarte dag’, ‘zwartrijden’, ‘zwart geld’ en ‘zwartwerken’ – zou de sector voortaan moeten vermijden. Ook zou je niet achteloos moeten schrijven: ‘De arbeidsomstandigheden op de plantages waren zwaar.’ Aanbevolen alternatief: ‘De omstandigheden waaronder de tot slaaf gemaakten gedwongen arbeid moesten verrichten op de plantages van Nederlandse eigenaren waren vaak onmenselijk. Er was sprake van mishandeling, geweld, verkrachting, doodslag, honger en uitputting.’

Tevens weet de handreiking te melden dat de Nederlandse taal ‘duidelijke regels’ voor lidwoorden ontbeert. ‘Personen met een migratie- of vluchtachtergrond en kinderen met meertalige ouders komen zo op achterstand te staan.’ Daarnaast gooien zij gezegdes om, voegen leenwoorden en nieuwe woordsamenstellingen toe. Aanbeveling: ‘Door open te staan voor de veelzijdigheid en creatieve invulling van de taal blijft taal iets van ons allemaal en komt er zelfs kunst uit voort.’

En o ja, de sector zou het gebruik van het genderneutrale ‘hen’ en ‘hun’ voor iemand die zich man noch vrouw voelt moeten doorvoeren. Voorbeeldzin: ‘Hen herkende zich erg in de thematiek van hun voorstelling.’ (Online magazine OneWorld heeft twee weken geleden aangekondigd dit te zullen doen. ‘Waar we voorheen ‘hij of zij’ schreven, gaan we nu ‘hij/zij/hen’ schrijven. Net zoveel lettergrepen, maar veel inclusiever.’)

Vanwaar toch al deze taalhervormings­ijver? Als ik me niet vergis schemert op de achtergrond het (postmodernistische) leerstuk dat taal onlosmakelijk verbonden is met macht. Of, zoals genoemde handreiking schrijft: ‘De taal toont de opvattingen van de dominante machtsgroep die, in de beschrijving van ‘de ander’, zijn eigen superioriteit en machtspositie versterkt ziet.’ Deconstrueer je daarentegen de taal, dan maak je een begin met de deconstructie van de bestaande machtsverhoudingen.

De redenering mag heel gewichtig klinken, mij treft telkens weer de bijna snoezige naïviteit ervan. Verander de taal, de werkelijkheid verandert gehoorzaam mee? Was het maar zo simpel, zou je haast zeggen. Want natuurlijk kun je best rekening houden met hedendaagse gevoeligheden. Plechtig beloven termen als ‘zwartrijders’, ‘een zwarte dag’ of ‘niet-westers’ uit je vocabulaire te bannen. Voortaan zinnetjes als: ‘Die meisje met een vluchtachtergrond vind dat hen personen van kleur niet serieus neemt’ leesbaar verklaren. Een rechtvaardiger wereld brengt het geen stap dichterbij.

Elma Drayer is neerlandicus en journalist.

Meer over