Bericht uit

‘U bent Rusland uitgezet?’ Meteen verschijnt er een glimlach op het gezicht van de douanebeambte

Tom Vennink
Volgens het opschrift van het monument voor Kazachse oorlogsslachtoffers in Almati hebben zij hun leven niet gegeven voor Kazachstan of de Sovjet-Unie, maar voor ‘Groots Rusland’.   Beeld Tom Vennink
Volgens het opschrift van het monument voor Kazachse oorlogsslachtoffers in Almati hebben zij hun leven niet gegeven voor Kazachstan of de Sovjet-Unie, maar voor ‘Groots Rusland’.Beeld Tom Vennink

‘Waar woon je?’ Het was altijd een ongemakkelijke vraag om te beantwoorden in Oekraïne. Want de afgelopen zes jaar was het antwoord: Moskou. Dan gingen de wenkbrauwen omhoog. ‘Moskou?!’ Soms was de vertrouwensband met een gesprekspartner daarna onherstelbaar beschadigd.

Maar sinds ik in november Rusland uitgezet ben – officieel wegens twee administratieve overtredingen van enkele jaren geleden – verloopt het contact met de Oekraïners soepeler. Toen de douanebeambte op het vliegveld van Kiev me vorige maand ging googelen gezien ik mij kenbaar had gemaakt als journalist, verscheen er een glimlach op haar gezicht. ‘U bent Rusland uitgezet?’ Ik mocht meteen doorlopen.

In Kazachstan leek het me verstandiger om te zwijgen over de uitzetting. In Georgië liet ik het afhangen van wie ik tegenover me had.

Dertig jaar na het einde van de Sovjet-Unie heeft iedere voormalige Sovjet-republiek een eigen etiquette ten aanzien van Rusland en de mensen die er wonen. En dat merk je niet alleen bij de douanepoortjes.

Kazachstan vraagt om de minste aanpassing, al kan de impopulaire Russische militaire ingreep eerder deze maand de sfeer onder de bevolking veranderen. Ik kon in Almati met mijn Spoetnik-vaccinatie overal terecht, net als met mijn Russisch. Je piept er taxi’s en boodschappen op met Yandex, de Russische techreus die het best te vergelijken is met Uber, Amazon en Google in één. En in het Park van de Overwinning zag ik een brutalistisch monument voor Kazachse oorlogsslachtoffers die volgens het opschrift hun leven niet hebben gegeven voor Kazachstan of de Sovjet-Unie, maar voor ‘Groots Rusland’.

Zo’n beeld is onvoorstelbaar in Georgië. Het land is sinds het einde van de Sovjet-Unie een vijfde van zijn grondgebied kwijtgeraakt aan separatistenrepublieken die onder controle staan van Moskou. Maar de Georgische regering probeert spanningen met Rusland te beperken, mede wegens de massa’s Russische toeristen die in Georgië (terecht) een fantastisch vakantieland zien. Vooral de oudere Georgiërs hebben geen probleem met Rusland. Voor je het weet sta je met tsjatsja (Georgische druivenwodka) in je hand te proosten op de vriendschap der volkeren. ‘Op de Russen, maar niet op Poetin’, joelde een man in Mejvriskhevi, een dorpje dat langzaam genaderd wordt door het Russische leger. We luisterden naar Russische rock uit de jaren tachtig.

Daar moet je in Oekraïne mee uitkijken. In een taalwet is vastgelegd dat 90 procent van de radio-uitzendingen gevuld moeten zijn met het Oekraïens. Lastig voor een land waar de meeste mensen zijn opgegroeid met Russischtalige Sovjet-liedjes. Hier ook geen taxi’s van Yandex, geen Spoetnik-vaccins, geen flessen traditionele Krim-sjampanskoje.

De annexatie van de Krim, de oorlog in het oosten en de nieuwe militaire dreiging hebben bij veel Oekraïners weinig overgelaten van vriendschappelijke gevoelens voor Rusland, al zijn er regionale verschillen: in het westen van Oekraïne kijkt men met meer afgrijzen naar Rusland dan in het oosten.

Maar of je als bezoeker uit Moskou nou in Oekraïne, Kazachstan of Georgië bent: ga daar de oude Sovjet-metro in en je bent weer thuis.

Meer over