opinie

Slavernij ligt nog steeds gevoelig, maar de auteurs van het Rijksmuseum kiezen kordaat het perspectief van de slachtoffers en hun nazaten

Het nieuwe boek bij de baanbrekende expositie in het Rijksmuseum - geplaagd door coronamaatregelen, nu officieel geopend maar niet echt - wil ‘meerstemmig’ zijn, maar is vooral helder en inlevend.

Tentoonstellingsboek Rijksmuseum. Beeld
Tentoonstellingsboek Rijksmuseum.

Eindelijk: de tentoonstelling Slavernij in het Rijksmuseum is dinsdag geopend door de koning. Al kunnen voorlopig alleen scholieren komen kijken en moet het publiek wachten tot juni, tot verdriet van directeur Taco Dibbits. Wel is de online-expositie nu te bekijken. En er is een lespakket plus een uitgebreide catalogus.

Dit boek Slavernij begint met een inleidend overzicht van de Nederlandse slavernijgeschiedenis , gevolgd door tien verhalen rond personen, net zoals de expositie is opgebouwd. De vele afbeeldingen van voorwerpen, schilderijen, documenten en kaarten helpen de lezers bij het maken van een voorstelling van hoe het is toegegaan in die 250 jaar. De objecten geven hun verhaal over slavernij niet meteen prijs: je moet nauwkeurig kijken, verder zoeken en vaak kennis van de historische context hebben om goed te begrijpen hoe de relatie met slavernij precies zit.

De tien losse achtergrondverhalen geven daarbij veel verheldering en inzicht. En bij elkaar komen toch de belangrijkste onderwerpen in de Nederlandse slavernijgeschiedenis voorbij.

Geen geschreven bronnen

Over de hoofdpersonen zelf is vaak betrekkelijk weinig te achterhalen. De slachtoffers lieten geen geschreven bronnen na, op plantages was schrijven hen vaak verboden. De historische bronnen zijn die van de slavenhalers. Dus begint het moeilijke zoekwerk naar mondelinge overlevering, liederen en interpretatie van voorwerpen.

Het verhaal van de Afrikaan João Mina begint met verslagen van verhoren in Brazilië uit de archieven. João was waarschijnlijk uit het slavenfort Elmina in het huidige Ghana naar Brazilië verscheept. Hij was daar weggevlucht van een Portugese plantage naar Nederlands gebied in 1646 en werd ondervraagd over zijn leven onder de Portugezen. Het is voor auteur Stephanie Archangel de opmaat voor uitleg over bijvoorbeeld de suikerhandel en de harde slavenarbeid die daarvoor werd afgedwongen, en over de mensenhandel aan de West-Afrikaanse kusten.

Hoofdpersoon Wally komt beter uit de verf bij een reconstructie van een drama op een plantage in Suriname, dat tegelijk een goede algemene indruk geeft van het leven op de plantages. Voor het verhaal van de Bengalezen die in Azië aan slavernij werden onderworpen en verscheept naar Indonesië, en ook naar Kaapstad, om dwangarbeid te verrichten, zijn documenten over meer dan een persoon nagetrokken. Er was te weinig informatie om een individueel leven te reconstrueren.

Verzetshelden

Sommigen van de tien hoofdpersonen zijn legendarisch geworden als verzetshelden en dan spelen liederen en mondelinge overlevering een belangrijke rol, zoals bij Surapati in Indonesië en Tula op Curaçao. Een opvallende verschijning in een boek over slavernij is Oopjen, van het beroemde Rembrandt-duo Marten en Oopjen. Onderzoek laat zien hoeveel slavernij heeft bijgedragen aan hun rijkdom, vooral van Oopjen en haar tweede echtgenoot. Een glimp van de verborgen slavernij achter veel van de rijkdom van de ‘Gouden Eeuw’.

De expositie en het boek willen ‘een meerstemmig verhaal’ vertellen, schrijven samenstellers Valika Smeulders en Eveline Sint Nicolaas. Dit klinkt niet controversieel, maar vanaf de bekendmaking in 2017 dat het Rijksmuseum voor het eerst een expositie aan slavernij zou wijden, brak de publieke discussie los. Vooral oudere historici die veel over de slavenhandel hebben gepubliceerd verzetten zich tegen de gedachte dat er te weinig gewicht is gegeven aan slavernij in onze geschiedschrijving. In een slothoofdstuk maken negen historici de balans op over hoe er nu over slavernij wordt geschreven vanuit uiteenlopende opvattingen.

Dat neemt niet weg dat het Rijksmuseum wel een nieuwe positie heeft gekozen: het perspectief van de slachtoffers en hun nazaten staat nu centraal.

Meer over