OpinieLoslaten

Reizen geeft geen enkele garantie dat je persoonlijke besognes verdwijnen

Reizen is loslaten, schreef reisschrijver Iris Hannema in deze krant. Herkenbaar, vindt redacteur Nell Westerlaken, maar als je je hang-ups niet onder ogen ziet, is een reis niet meer dan een vorm van uitstel.

Een vliegtuig vliegt over in de omgeving van Schiphol. Beeld ANP
Een vliegtuig vliegt over in de omgeving van Schiphol.Beeld ANP

Reisschrijver Iris Hannema voelt een enorme bevrijding wanneer ze in een vliegtuig zit ‘dat zich losmaakt van een trekkende aarde’, schrijft ze in het artikel ‘Rust in de tent’ (Sir Edmund, 16 juni). Opstijgen betekent opluchting. De eerste die dat gevoel voor haar onder woorden bracht was schrijver Alex Garland in The Beach, een cultboek onder backpackers eind jaren negentig. ‘Reizen is loslaten’, schrijft Hannema, in haar geval ontvlucht ze de druk van sociale verplichtingen die ze ervaart in Nederland.

Heel herkenbaar. Ik vermoed dat iedereen weleens last heeft van te veel sociale druk, te veel werkdruk of andere vormen van lichte stress in het dagelijks leven. Het fenomeen vakantie is ervoor uitgevonden: even je bestaan bekijken vanaf de zijlijn in een zelf gekozen omgeving en doen waar je zin in hebt. Een tijdje terug heb ik na zo’n iets te drukke periode in mijn eentje een roadtrip gemaakt door de woestijn. Ik kan het iedereen aanbevelen. Je hebt trouwens niet per se een vliegtuig nodig om te ‘ontsnappen’. Anderen kopen een stacaravan op de Veluwe, gaan mindfulnessen, het Pieterpad lopen of aan de drank. Je kunt ook gewoon je telefoon een tijdje uitzetten.

Hannema gaat voorbij aan een belangrijk aspect van het ‘loslaten’. Reizen - jezelf fysiek verplaatsen, tijdelijk een andere omgeving kiezen – geeft geen enkele garantie dat je persoonlijke besognes ook werkelijk verdwijnen. Als je je hang-ups niet onder ogen ziet, is het niet meer dan een vorm van uitstel. Vliegtuigen hebben namelijk de eigenschap ruim binnen het etmaal alweer te landen. Dan heb je figuurlijk gezien het stof misschien van je kleren geschud, je draagt nog wel diezelfde kleren. En daar sta je dan met jezelf als belangrijkste bagage. Het is nu eenmaal niet mogelijk je kop eraf te schroeven en achter te laten in een bagagekluis op Schiphol.

De meeste reisschrijvers hebben andere motieven om het vliegtuig te nemen dan ‘weg zijn’. Ze gaan ergens naartoe. Ze willen bepaalde aspecten van een land of verschijnsel doorgronden. Daarvoor hebben ze onderzoek gedaan en een reisplan gemaakt zodat ze met meer thuiskomen dan alleen verhalen over hun persoonlijke capriolen in een exotisch decor. Alleen intelligente schrijvers kunnen het een en het ander (het persoonlijke en het professionele) met succes combineren.

Schrijver Auke Hulst is dat gelukt in zijn boek Motel Songs, waarmee hij deze week de VPRO Bob den Uyl Prijs won voor het beste reisboek van afgelopen jaar. Na een crisis in zijn privéleven besluit Hulst een reis te maken die al lang op zijn verlanglijstje stond, een roadtrip door de VS. ‘Of was het een vlucht?’, vraagt hij zich af. Onderweg doet hij plaatsen aan die te maken hebben met leven en dood van een aantal Amerikaanse grootheden, van Hemingway tot Prince, ‘niet geheel toevallig mannen die voortijdig stierven’.

Zijn reisverhalen gaan onder meer over literatuur, muziek, verval en dood. Maar Hulst brengt ook zijn eigen bagage in. Hij overdenkt de relatie met zijn vader die jong overleed en schetst een mooi portret van een vader-zoonrelatie. Zijn reis is allerminst een ontsnapping aan zichzelf. De verwijdering van het alledaagse geeft hem de gelegenheid een deel van zijn leven juist scherper onder de loep te nemen. ‘Weggaan is ook een soort van blijven’, schrijft hij.

Ook in The Beach is het niet een en al opluchting en bevrijding – het vliegtuig landt natuurlijk. De jongvolwassen hoofdpersoon komt terecht in een geheime commune van backpackers op een tropisch eiland, een zelf gekozen paradijs. De grenzen van de door hen verfoeide Westerse beschaving zijn er vervaagd. Maar elk individu heeft zichzelf meegebracht, zijn eigen ervaringen, waarden, instincten en zijn eigen ego. Het gevolg laat zich min of meer raden: het paradijselijke ontsnappingsoord verandert in een helse puinhoop.

Nell Westerlaken is redacteur bij de Volkskrant en jurylid van de VPRO Bob den Uyl Prijs.

Meer over