Profeet Elia herleeft in moellahs die oproepen Westergaard te vermoorden

Is religieus terrorisme geïnspireerd door het monotheïsme of alleen maar door de islam? Een twistgesprek tussen Chris Rutenfrans en rechtsfilosoof Paul Cliteur.

Chris Rutenfrans

Paul Cliteur is hogleraar Encyclopedie van de rechtswetenschap, hij publiceerde onlangs ‘Het monotheïstisch dilemma’ (Amsterdam, Arbeiderspers) en ‘The Secular Outlook (Oxford, Wiley-Blackwell).


Uw boek Het monotheïstisch dilemma gaat over religieus terrorisme. Het hedendaagse terrorisme is voor 99 procent van islamitische herkomst. U noemt twee vermoorde abortusartsen en de moord op Rabin als voorbeelden van christelijk en joods terrorisme. Zijn dat niet extreem weinig gevallen vergeleken met de islamitische terreur?

Dat schrijf ik ook in mijn boek. Maar het gaat mij niet om een vergelijking van de hoeveelheid aanslagen verdeeld over de drie monotheïstische godsdiensten, maar om de structuurkenmerken van het monotheïsme in verhouding tot geweld. Ik behandel drie religieuze terroristen: Abudulmutallab die Vlucht 253 van Northwest Airlines van Amsterdam naar Detroit wilde opblazen; Jigal Amir die Jitzak Rabin vermoordde; en Scott Roeder die de abortusarts George Tiller vermoordde. Alle drie beroepen zich op het bevel van God. Mijn vraag is: wat voor God is dat? Zijn in de heilige geschriften aanknopingspunten te vinden voor geweld? Voordat we religieus terrorisme kunnen bestrijden, moeten we het eerst begrijpen.

Door het hoogst zeldzame joodse en christelijke terrorisme op één hoop te gooien met het alomtegenwoordige islamitisch terrorisme verdoezelt u de belangrijkste oorzaak van het hedendaags terrorisme: de islam.

Je kunt islamistisch terrorisme alleen begrijpen tegen de achtergrond van een godsbeeld dat in verhalen naar voren komt die voor alle drie monotheïstische godsdiensten fundamenteel zijn. Denk aan het verhaal van Abraham die bereid is op goddelijk bevel zijn zoon te offeren. Het staat in de Bijbel en de Koran. Nadat Abraham zijn bereidheid had getoond, hoefde het offer niet gebracht te worden. Maar hij wordt geprezen voor die bereidheid. Dat is een proclamatie van morele heteronomie: het goddelijk bevel gaat vóór de niet-religieuze ethiek.

Illustratief is ook het verhaal van Pinechas, dat alleen in de Bijbel staat (Numeri 25). Pinechas vermoordt op vermeend goddelijk bevel twee mensen die goden aanbidden van eigen keuze, niet de God van Israël. Pinechas wordt geprezen door de Heer. Een derde bijbels verhaal is dat van Elia die de profeten van Baäl laat vermoorden omdat zij andere goden dan de God van Israël vereren (1 Koningen).

Het verhaal van Pinechas toont ons duaal burgerschap: Pinechas leeft in twee werelden, die van de staat en die van het goddelijke recht. Hij kiest voor het laatste en komt daarmee in opstand tegen de staat. Het verhaal van Elia illustreert verzet tegen moderne waarden als godsdienstvrijheid. Men mag van de monotheïstische God maar één godsdienst aanhangen. Haal nu de man voor de geest die op 1 januari van dit jaar met een bijl voor de deur stond bij de Deense cartoonist Kurt Westergaard. Het gedrag van die man valt te begrijpen vanuit de drie verhalen die ik hier schets.

Maar de man met die bijl beroept zich helemaal niet op Elia.

Dat is niet relevant voor mijn argumentatie. De vier elementen die ik kenmerkend acht voor de religieuze terrorist − radicale heteronomie, het verwerpen van de morele eisen van deze wereld ten gunste van een wereld aan gene zijde, verzet tegen de vrijheid van geweten en vrije expressie en aanvaarding van martelaarschap − zitten in alle drie monotheïstische godsdiensten.

Het blijft bizar om de oorzaak van islamitisch terrorisme niet te zoeken in de islam, waarop die terroristen zich uitdrukkelijk beroepen, maar in het jodendom.

Nee hoor. Als ik het terrorisme van Abdulmutallab toeschrijf aan ‘de islam’, welke elementen in die islam zijn dan zo problematisch? Dat zijn die vier elementen. Die komen niet in de 7de eeuw uit de lucht vallen, maar hebben een veel langere geschiedenis in het monotheïsme.

De Koran roept gelovigen direct op om ongelovigen om te brengen. De Bijbel doet dat niet.

Mijn bijbel- en koranstudie kan dat niet bevestigen. Het is ook niet zo relevant. Hopelijk gaat Jigal Amir eens inzien dat alle tekstpassages waarin tot geweld jegens niet-Joden wordt opgeroepen, moeten worden gelezen als gericht tegen de Ammonieten of een ander historisch volkje en niet tegen wat hij ziet als de hedendaagse equivalenten van de vijanden van Israël. Maar zo ziet hij dat niet. Ook Roeder denkt niet dat zijn God alleen maar fulmineerde tegen abortus in de tijd van Mozes. Nee, hij ziet de Bijbel als een boek dat eeuwige tijdloze geboden formuleert.

U verwijt Abraham (2000 v.Chr.) dat hij niet moreel autonoom is en u acht het geloof in de ene God van de profeet Elia (800 v.Chr.) in strijd met het Europees Mensenrechtenverdrag uit 1950.

Ik verwijt hem niets, maar constateer wel dat de figuur van Abraham hanteren als morele icoon voor deze tijd hoogst gevaarlijk is. En Elia, die de profeten van Baäl laat ombrengen in het dal van Kison, alleen maar omdat zij een ander antwoord geven op de vraag ‘welke god verdient onze voorkeur?’, herleeft in de Pakistaanse en Iraanse geestelijken die hun volgelingen oproepen Rushdie of Westergaard om te brengen. Helaas is tegenwoordig de hele wereld een dal van Kison.

Duaal burgerschap komt ook voor bij Volkert van der G., die Pim Fortuyn vermoordde. Die beriep zich niet op het monotheïsme, maar op een radicaal-linkse ideologie. Nu zult u zeggen: ik onderzoek alleen religieus terrorisme. Dan zeg ik: u stopt er van tevoren in wat u er graag uit wilt krijgen.

Natuurlijk kan ik mijn onderwerp eindeloos verbreden en ook inperken. Ik kan Volkert van der G. behandelen, Hitler, Ulrike Meinhof. Ik kan ook alleen de islam behandelen of alleen de salafistische variant binnen de islam. Maar dat ik erin zou stoppen wat ik eruit wil krijgen, is niet waar. Voor mijzelf was het resultaat van mijn boek een verrassing.

Chris Rutenfrans is redacteur van de Volkskrant.

null Beeld
Meer over