OpinieTolerantie

Proef deze gedachte eens: wil jij worden getolereerd?

Tolerantie is niet genoeg om eigen racisme onder ogen te zien. Nederlanders kunnen nog wat leren van de Duitsers bij het verwerken van een belast verleden, betoogt filosoof Susan Neiman.

Betoging in Den Haag van Black Lives Matter tegen racisme, 2 juni.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Dat de wereldwijde antiracismebeweging in de VS is begonnen, is niet verrassend. Alleen al omdat racisme weliswaar een internationaal probleem is, maar vooral in Amerika veel dodelijker is: het politiegeweld en de ondermaatse gezondheidszorg raken mensen van kleur harder dan anderen. Drie keer zoveel Afro‑Amerikanen zijn door het coronavirus getroffen als andere bevolkingsgroepen. Misschien nog belangrijker: de VS hebben een unieke relatie met hun geschiedenis.

Andere natiestaten ontstonden toen stammen zich gingen vestigen en politieke structuren gingen opbouwen. Alleen de Verenigde Staten beweren dat ze zijn gegrondvest op hooggestemde idealen. Ieder Amerikaans schoolkind kent het begin van de Onafhankelijkheidsverklaring: ‘Wij beschouwen deze waarheden als vanzelfsprekend: dat alle mensen als gelijken zijn geschapen, dat zij door hun Schepper zijn begiftigd met zekere onvervreemdbare rechten, waaronder het recht op leven, vrijheid en het nastreven van geluk.’ Dat de oorspronkelijke bewoners het recht op leven hadden en Afro-Amerikanen het recht op vrijheid is een waarheid die voor de meeste opstellers van de Verklaring niet zo vanzelfsprekend was.

Al jaren wijzen historici op de discrepanties tussen de Amerikaanse idealen en de Amerikaanse werkelijkheid. Vooral Afro-Amerikanen speelden een belangrijke rol in het bij de les houden van de natie. Slechts weinigen steunden terug-naar-Afrika-stromingen. Van Frederick Douglass tot Paul Robeson en Toni Morrison stonden Afro-Amerikanen altijd vooraan om te eisen dat Amerika zich houdt aan de idealen die het verkondigt.

De demonstraties in Europa, Australië en elders zijn een grotere verrassing. Want hoe terughoudend veel Amerikanen ook altijd zijn geweest om de schande van hun geschiedenis van racisme te erkennen, Europeanen zijn erger. Het boek Witte onschuld van antropoloog Gloria Wekker over racisme in Nederland is beïnvloed door alles wat zij leerde over racisme tijdens haar studie in de VS. Europa gebruikte haar slaven voornamelijk in de koloniën en wat je niet ziet, is makkelijk te negeren. Maar er is nog een factor waardoor Europa het zich kon permitteren maar pijnlijk langzaam te erkennen hoezeer haar welvaart berust op kolonialisme en hoezeer het racisme dat het kolonialisme overeind hield ook nu nog voortduurt.

Kolonialisme

De antikoloniale bewegingen kwamen direct na de Tweede Wereldoorlog op stoom, toen Europa nog aan het bijkomen was van de bezettingen door nazi-Duitsland. Ga eens naar het Haags Historisch Museum. Na kamers met landkaarten en schilderijen van de Hollandse burgerij, kom je in de kamer gewijd aan de 20ste eeuw: geen woord over kolonialisme of de oorlog in Indonesië die tot 1949 duurde. Louter indringende foto’s van Nederland tijdens de bezetting. (En niets wat erop wijst dat Nederlanders gehoorzamer waren in het uitleveren van hun Joodse buren dan elders in Europa. Anne Frank was geen uitzondering, nog geen 10 procent van de Nederlandse Joden overleefde de oorlog.)

We zien allemaal graag het eigen volk als heroïsch. En als dat niet meer kan, hebben we de neiging dat volk als slachtoffer van de geschiedenis te beschouwen. Niet-Duitsers reageren meestal geschokt als ze horen dat in de eerste naoorlogse decennia met name de West-Duitsers zichzelf zagen als de grootste slachtoffers van de oorlog. Dat we het liefst onze eigen wonden likken, is een van de redenen waarom het naoorlogse Europa haar aandacht richtte op het leed van de bezetting in plaats van op de dekolonisatie die erop volgde en die tot nadenken had moeten stemmen.

Minder natuurlijk is de ommezwaai die Duitsland maakte door haar zelfbeeld te veranderen van gewond slachtoffer naar dat van verantwoordelijke dader. Dat was een langzaam, moeizaam proces en is nog steeds gaande. Als ik zeg dat andere landen iets van de Duitsers kunnen leren, zeg ik daarmee ook dat we van hun fouten moeten leren. Ik idealiseer het Duitse proces niet, maar erken de historische precedentwerking ervan. Met het nieuwe begrip Vergangenheitsaufarbeitung – ‘verwerking van het verleden’ – erkende Duitsland dat je geen gezonde toekomst kunt hebben als je de misdaden uit je verleden toedekt. De Duitsers hebben laten zien dat het onder ogen zien van een schandelijke geschiedenis een pijnlijk proces is, maar dat een land daar uiteindelijk beter, sterker en vrijer van wordt.

Zijn tijd gehad

En Nederland? Nederlanders zijn trots op hun traditie van tolerantie. Toch heeft dat begrip zijn tijd gehad. De 17de-eeuwse notie van tolerantie was een reactie op godsdienstoorlog en vervolging. Destijds was dat progressief: het was beter de religieuze opvattingen van je buren te tolereren dan hen te verbannen of op de brandstapel te zetten omdat ze andere ideeën hadden dan jij. Tenslotte gaan je buren naar de hel, niet jij.

Maar deze tolerantie betrof religieuze overtuigingen, niet etnische identiteiten. In het alledaagse taalgebruik ‘tolereer’ je dingen die je niet wilt, maar waaraan je niets kunt doen. Proef dan deze gedachte eens: wil jij worden getolereerd? Ik neem aan dat je met respect, erkenning en belangstelling wil worden bejegend, net als je buren met een andere culturele achtergrond. Goethe noemde tolerantie een belediging. Op zijn hoogst, schreef hij, zou het een tijdelijke houding mogen zijn die tot waardering leidt.

Ieder land heeft helden nodig. Filosoof Richard Rorty schreef: ‘Nationale trots is voor landen wat zelfrespect is voor individuen: een noodzakelijke voorwaarde om jezelf te verbeteren.’ Dat Nederland zijn koloniale geschiedenis moet onderkennen, is inmiddels oude koek. Dat het een van de laatste Europese landen was die de slavernij afschafte moet ook onder ogen worden gezien. Net als Engeland en Frankrijk, die eerder waren, compenseerde Nederland de slavenhouders voor het verlies van hun bezit, maar overwoog nooit de slavernijslachtoffers te compenseren voor levenslange, zware, onbetaalde arbeid.

Deze misdrijven moeten op tafel: ze werden gevoed door het racisme waarvan Nederlandse ingezetenen van kleur nog steeds de gevolgen ondervinden. Welke helden belichamen de waarden die Nederland hoog wenst te houden? De Nederlandse geschiedenis kent een sterke democratische traditie, te zien in de schilderkunst die van het portretteren van heiligen en koningen overging op het verbeelden van het gewone leven. Ook de Nederlandse bijdragen aan de vroege Verlichting waren essentieel. We moeten alleen niet vergeten dat tolerantie niet het einde van de Verlichting is, maar het begin en, zoals Goethe ons voorhield, slechts de eerste stap is naar erkenning.

Vertaling: Leo Reijnen

Susan Neiman is een Amerikaanse filosoof en essayist. Ze woont in Berlijn en is directeur van het Einstein Forum. Haar nieuwste boek verscheen onlangs in vertaling: Wat we van de Duitsers kunnen leren

Meer over