President Obama, benoem snel een nar

Tijdens het festival winternachten worden aanbevelingen aan Obama verzameld. Onder andere van Nelleke Noordervliet. Ook u kunt hieronder een voorzet doen. Discussieleider Michaël Zeeman zal belangwekkende suggesties tijdens het festival inbrengen.

Moet ik Obama een goede raad geven? Dat is uilen naar Athene dragen. Het is het bedenken van een cadeau voor iemand die alles heeft. De bezigheid scherpt voornamelijk mijn eigen gedachten over de noden van de wereld. Maar goed, dat kan geen kwaad.

De verkiezing van Obama veroorzaakte uitzinnige vreugde. Ik was ook blij, maar keek vooral met verbazing naar de heftigheid van de emoties. Er ging een ‘wave’ over de hele wereld. Met tranen in de ogen zag de mensheid dat prachtige gezin komen als een symbool van hoop en verandering. De geestelijke depressie veroorzaakt door acht jaar Bush en tal van echte of vermeende crises moet wel heel diep zijn om een zo extreme reactie op te roepen.

Massale emoties hebben een griezelige component, zowel uitingen van verdriet (Diana, Fortuyn) als uitingen van geluk (een voetbalkampioenschap, Obama) en uitingen van haat (de reacties aan beide zijden op 9/11). Het individu wordt meegesleept en opgezweept en doet afstand van zijn kritisch vermogen. En hoewel de realiteit van alledag de massa ontnuchtert, is de herinnering aan de extreme gevoelens zoet. Het was wel erg lekker, dus als het even kan zoeken mensen die massale huivering opnieuw. Het lijkt op verslaving.

In de laatste twintig jaar heb ik meer toppen en dalen van massahysterie gezien dan ooit tevoren. De snelheid waarmee beelden en informatie worden verspreid is sterk toegenomen en jaagt daarmee de massaliteit van de reactie als een vliegwiel aan. De oorzaken van de financiële crisis liggen in een vergelijkbaar ongecontroleerde, bijna collectieve groei van de hebzucht.

Kun je een massale emotionele reactie gelijkstellen aan de wil van het volk, zoals die zich in een democratie uit? Ik denk het niet. Het aanboren van grote emoties is wel een doel geworden van vele politici. Het brandpunt zijn van oceanisch enthousiasme zien ze als een mandaat. In opiniepeilingen wordt regelmatig de temperatuur van het volk opgenomen. Die peilingen zijn vaak oppervlakkig, verbonden aan de waan van de dag, en bovendien manipuleerbaar. De verleiding is groot ze serieus te nemen.

Maar regeren per opiniepeiling of plebisciet: daar is weinig democratisch aan. Regeren op de toppen van massa-emoties heeft meer trekken van een dictatuur dan van een democratie.

Obama kan ervoor kiezen de illusies die zijn komst heeft geschapen als een jongleur met vijf ballen in de lucht houden. Zolang er illusies zijn is er hoop, en zolang er hoop is, is er rust. Obama kan veel, maar dat redt hij niet. En hij weet het. Zijn website laat een slim motto zien. ‘Ik vraag u te geloven. Niet in mijn vermogen om Washington te veranderen, ik vraag u te geloven in úw vermogen dat te doen...’ Het is het equivalent van Kennedy’s: ‘Vraag niet wat je land voor jou kan doen, vraag wat jij voor je land kunt doen.’ Obama heeft handige schrijvers.

Hij legt de verantwoordelijkheid voor de inlossing van zijn eigen beloften terug bij zijn kiezers. In die optiek is hij alleen maar de coördinator van hun uiteraard verstandige ideeën en plannen en de assistent bij het vervullen van hun uiteraard terechte verlangens. De kiezers vinden in hem de man die hun behoeften peilt, hun noden kent, hun toekomst verzekert, hun weg uitstippelt. De kiezers willen een leider, waar ze bij wijze van spreken geen omkijken meer naar hebben. Dat gaat goed zolang er in de verticale pijplijn van leider naar volk en omgekeerd geen obstructie optreedt. Dat gaat goed in een ideale wereld.

Als president wordt Obama afgeschermd van het dagelijks leven in een kluis van veiligheid. Hij wordt omstuwd door bewakers, adviseurs en experts. Allen aanbidden de macht. Dat vervreemdt van de werkelijkheid. Obama zou er goed aan doen in zijn naaste omgeving een nar aan te stellen, die geen macht nastreeft. Een nar die hem bewaart voor zelfoverschatting en ijdelheid. Een nar die de lijnen openhoudt. Maar een nar alleen is niet genoeg. Obama moet de tegendraadsheid van de nar ook in zichzelf cultiveren.

Essentieel voor het functioneren van een democratie is het overdragen van kennis en het gevoel voor maatschappelijke betrokkenheid en verantwoordelijkheid. Dat is een complex en traag proces. In zijn grassroots-beweging geeft Obama er blijk van te vermoeden hoe het moet. Maar ik ben bang dat al die brave, hardwerkende, enthousiaste mensen straks stuklopen op de taaie weerstand van de instituties en in de ellende van een economische neergang, die Obama niet zal kunnen keren.

Er wordt wel heel veel van hem gevraagd. Hervorming van het financiële stelsel, uitroeiing van de uitwassen van het kapitalisme, beteugelen van de hebzucht, het scheppen van solidariteit. Het staat allemaal haaks op de American way of life. Haaks op wat het eigenbelang op korte termijn vraagt. Toch moet hij zich een doel stellen op langere termijn, hoe moeilijk het ook is voor een politicus om over de horizon van zijn regeerperiode te denken.

Ik raad hem aan mondjesmaat gebruik te maken van zijn weergaloze charisma, omdat het juist die buitenkant is die de massa boeit. Hoe verleidelijk het exploiteren van zijn imago ook is, het is broos en vals, het voedt de kwalen die hij juist moet bestrijden. En als hij zijn charisma aanwendt om de impopulaire maatregelen die hij moet nemen erdoor te krijgen, zal hij merken dat de overtuigingskracht tijdelijk is. Hij moet dieper gaan dan de buitenkant.

Wat die buitenkant betreft nog dit: elke morgen gaat Obama naar de sportschool. Dat wordt vermeld en gezien. Zijn torso vertoont net als die van Poetin een gladde gespierdheid die fysieke kracht en gezondheid uitstralen.

Het is minder gebruikelijk de machthebber uit te beelden met een goed boek in zijn hand. Evenmin zien we hem in gedachten verzonken voor een kunstwerk van Andy Warhol of Edward Hopper. Dat soort beelden brengt kennelijk een verkeerde of dubbelzinnige boodschap over. De president mag niet te boek staan als een intellectueel of een denker. Ik raad hem toch aan meer koning-filosoof te zijn dan koning-soldaat. Uit kunst, literatuur en filosofie moet hij zijn inspiratie putten en dat laten zien met de tegendraadsheid en het inzicht van de nar.

Meer over