columnthomas von der dunk

Poetin heeft geen alternatief voor zijn grote leugen

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus. Beeld volkskrant
Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.Beeld volkskrant
Thomas von der Dunk

Volgens de met de dag absurder wordende Poetinpropaganda draait het bij de ‘speciale militaire operatie’ om de ‘denazificatie’ van Oekraïne, die inmiddels de totale vernietiging van de bevolking noodzakelijk maakt, omdat nu ook Israël als antisemitische erfgenaam van de Jood Hitler zich achter de door de plutocraten van de CIA in Kyiv geïnstalleerde Zelenski-bewind heeft geschaard. Ik hoop dat ik zo een beetje behoorlijk - wat iets anders is dan: begrijpelijk - samenvat wat momenteel de officiële kijk van Poetins Kremlin op de wereldgeschiedenis geworden lijkt te zijn, als verwoord door His Masters Voice, zijne excellentie minister Lavrov.

Morgen kan het natuurlijk weer net wat anders blijken te liggen, als pakweg - ik doe maar een greep - Orbán besluit dat het voor zijn toekomst toch wat handiger is om zich niet volledig met Poetin te encanailleren, Erdogan meer afstand neemt of Xi met het oog op de voor China belangrijke westerse afzetmarkt wat meer gaat schipperen. Dan wordt in Moskou vast wel aan de Habsburgers, Turken of Mongolen als duivelse historische vijand van Moedertje Rusland gerefereerd.

En laten we vooral niet het Vaticaan vergeten, mocht paus Franciscus opnieuw forse kritiek op Poetins slagerijpraktijken uiten: de katholieke kerk vermag bij de orthodoxe vanouds de hysterie tot ongekende hoogten op te stuwen, want Rome geldt sinds het schisma van 1054 als het allergrootse gevaar dat al duizend jaar in alle anti-Russische complotten de hand heeft gehad.

Gunst van de dictator

Lavrov, ooit een gerespecteerd diplomaat, is, teneinde maar in de gunst van de dictator te blijven, op het leugenpad beland dat ruim driekwart eeuw geleden ook menig voorheen gerespecteerd Duits diplomaat bewandeld heeft door zonder veel mankeren als praatpaal van Hitler te gaan functioneren.

De parallellen tussen Poetin en Hitler worden sowieso met de dag duidelijker: een oorlog beginnen uit miskende grootheidswaan, gepaard aan de bereidheid een heel volk weg te vagen als dat die ambitie in de weg blijkt te staan, wat tot toenemende radicalisering leidt.

Niet alleen is in Europa sinds Hitler een dergelijke onbeschaamde overval op een souverein land niet meer vertoond; ook de bewust van bovenaf geïnstigeerde barbaarse bezettingsterreur, om elk verzet te breken, komt regelrecht uit de nazischool. Juist dat maakt het Russische ‘denazificatie’-vertoog zo hondsbrutaal. Maar alleen de grote leugen wordt geloofd, zoals Goebbels al wist.

Niet minder dan Hitlers naziregime, is ook dat van Poetin gebaseerd op zulke grote leugens, in het concrete geval van de inval van 1939 en 2022: dat niet Duitsland respectievelijk Rusland, maar juist Polen respectievelijk Oekraïne de agressor zou zijn. Het Russische volk is jarenlang vanuit het Kremlin vergiftigd met de boodschap dat Oekraïne een bedreiging vormt.

Dat is het in één opzicht inderdaad: voor de macht van de Poetinkliek in het Kremlin zelf. Dat Oekraïne zich, na een vrijwel gelijke start bij de zelfontbinding van de Sovjet-Unie, gaandeweg in democratische richting heeft ontwikkeld, en Rusland juist weer in dictatoriale, maakt tevens aan de Russen duidelijk dat er ook voor hun dictatuur een alternatief mogelijk kan zijn.

Voorbeeldrol

Dat laatste juist op grond van de gevoelde culturele verwantschap, waar het Baltische trio als te zeer ‘anders’ wordt beschouwd om in het vertoog van Russische opponenten automatisch een overtuigende voorbeeldrol te kunnen vervullen. Dat gevoel van verwantschap is jarenlang door Poetin benadrukt om de claim dat Oekraïne niet bij het Westen, maar bij Rusland hoort te legitimeren, en nu dus, om Oekraïne met geweld ‘terug te halen’ naar het kamp waarin het thuishoort. Het gevaarlijke alternatief moet vernietigd worden.

Een succesvol democratisch Oekraïne is niet alleen een bedreiging voor Poetins binnenlandse machtspositie. Het beperkt - en dat is de tweede bedreiging - ook de actieradius van Moskou, omdat zo’n democratisch Oekraïne liever tot de Europese dan tot de Russische invloedssfeer zal willen behoren, zoals ook uit Zelenski’s streven EU-lid te worden blijkt. Rusland raakt aan de westzijde, nadat al eerst de oude Sovjet-satellietstaten, en vervolgens de Balten de overstap hadden gemaakt, steeds meer geïsoleerd. Het wordt zelf een frontstaat en raakt zijn oude buffer kwijt.

Dit gevaar van isolement had Rusland zelf kunnen voorkomen, als de elite na 1989 dezelfde conclusie had getrokken waartoe de Duitse na 1945 gedwongen werd: namelijk de noodzaak om voortaan een fatsoenlijk land te worden. Alleen had dat betekend, dat die elite veel van haar voorrechten had moeten opgeven, en dat offer was te groot: niet het belang van Rusland of de Russische bevolking, maar het eigenbelang stond voor de KGB-kongsie van oude nomenklatoera en nieuwe oligarchie voorop.

Met de machtsovername door Poetin werd zo de tegengestelde richting ingeslagen - en het is die richting, waarmee Rusland zélf potentiële partners van zich heeft vervreemd. De rot zit in Rusland ook te diep, om het land van buitenaf te kunnen ontsmetten, en dat zal straks ook een denazificatie van Rusland na Poetins val veel moeilijker maken dan die van Duitsland na Hitlers val indertijd.

Dat het Kremlin zich steeds verder in zijn denazificatiemythe verslikt, is wel om één reden logisch: het beschikt ter legitimatie van de eigen agressie over geen enkel alternatief. De strijd tegen Hitler is ongeveer het enige waarmee Rusland zich de afgelopen duizend jaar politiek verdienstelijk heeft gemaakt en waarop het dus trots kan zijn. Veel anders dan onderdrukking en agressie biedt de Russische staatkundige geschiedenis verder namelijk niet.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Meer over