Essay

Pandemie of niet, de romantische westerling laat zich niets afpakken

Vraag mensen uit het deel van de wereld waar de Romantiek invloedrijk was zich aan regels die hun bewegingsvrijheid inperken te houden, en je kunt erop rekenen dat ze het moeilijk zullen vinden. Beeld Pieter Van Eenoge
Vraag mensen uit het deel van de wereld waar de Romantiek invloedrijk was zich aan regels die hun bewegingsvrijheid inperken te houden, en je kunt erop rekenen dat ze het moeilijk zullen vinden.Beeld Pieter Van Eenoge

‘Zo leef ik nu eenmaal’, ‘neem me zoals ik ben’, ‘ik ga mijn eigen weg’, het zijn bij uitstek westerse zinnetjes, het zijn bij uitstek romantische zinnetjes. De erfenis van de Romantiek zie je terug in de moeite die westerse landen hebben greep te krijgen op corona, betoogt Olaf Tempelman.

Stel dat dichter, rebel en oer-romanticus Lord Byron niet in 1821 maar in 2021 had geleefd: reken maar dat hij de coronaregels aan zijn hoge leren laarzen had gelapt. Het was typisch iets voor Byron geweest om na negen uur ’s avonds op een groot illegaal feest de show te stelen. De Elfstedentocht had hij zonder toestemming op veel te dun ijs geschaatst. Een mondkapje had Byron zich in geen duizend jaar laten voordoen. De pionier van de romantische levensstijl liet zich door niets en niemand muilkorven en zich door niets en niemand tegenhouden op zijn volstrekt eigen weg door het leven. Hij deed wat zijn hart hem ingaf, waar dat hem ook bracht, ongeacht het spoor dat hij achterliet.

Het is een understatement dat Byron in de Europese geschiedenis invloedrijk was. In de eerste helft van de negentiende eeuw kreeg hij overal in Europa navolgers. Zoek in de Chinese geschiedenis naar een figuur als Lord Byron en je vindt die niet. Vele historici hebben het geconstateerd: de Romantiek heeft Oost-Azië nooit bereikt, en dat verschil merk je tot op de dag van vandaag. Het zijn steevast westerlingen die in het leven ‘hun eigen weg’ willen gaan, streven naar ‘waarachtige’ ervaringen, verlangen dat hun recepten, relaties en reisbestemmingen ‘authentiek’ zijn, uit het leven willen halen ‘wat erin zit’ en schoonheid zien in het onaangepaste, onlogische en onnavolgbare.

Stel dat je mensen die bezig zijn hun eigen authentieke weg te gaan en uit het leven te halen ‘wat erin zit’ verzoekt voor onbepaalde tijd thuis te blijven: aardige kans dat die reageren als de neobyroniaanse briefschrijver vorig jaar in de Volkskrant. Die stelde dat al die rotmaanden in lockdown afgingen van zijn persoonlijke tijd om de wereld rond te reizen en feesten te vieren en grote liefdes te beleven. Vraag mensen uit het deel van de wereld waar de Romantiek invloedrijk was zich aan regels die hun bewegingsvrijheid inperken te houden, en je kunt erop rekenen dat ze het moeilijk zullen vinden.

Historische verschillen tussen Europa en oostelijk Azië zijn talrijk, het is niet gezegd dat de Romantiek het belangrijkste of meest bepalende verschil is. Europa’s romantici kwamen twee eeuwen terug niet uit de lucht vallen, deze stroming had een lang cultureel voortraject. Het zou potsierlijk zijn om Byron en geestverwanten anno 2021 verantwoordelijk te stellen voor het feit dat westerse landen zoveel meer moeite hebben greep te krijgen op het coronavirus dan landen in Oost-Azië. Maar de erfenis van de Romantiek heeft daar wél mee te maken.

Gezagsgetrouw

Het precieze aantal Chinese coronadoden kennen we niet, maar zelfs in de hoogste schattingen ligt het laag, in lijn met dat van andere landen in de regio. Statistieken onthullen forse verschillen tussen Europa en oostelijk Azië. In de meeste Oost-Aziatische landen bedraagt het aantal doden per honderdduizend inwoners minder dan vijf, in de meeste Europese landen zijn het er meer dan vijftig, net als in Noord-Amerika. In ‘de westerse wereld’ ligt alleen in Oceanië het aantal slachtoffers laag.

In een nawoord van de Nederlandse editie van zijn boek Heeft China al gewonnen? stelt Kishore Mahbubani, oud-ambassadeur van Singapore bij de VN, dat Oost-Aziatische overheden alerter op de uitbraak reageerden en met een rigoureuzere aanpak kwamen. Diverse auteurs hebben geconstateerd dat Oost-Aziatische overheidsdiensten vanwege hun ervaringen met SARS in 2003 beter op corona waren voorbereid. Wie iets voor het eerst meemaakt, moet alles nog leren.

Bij zo’n groot verschil in slachtoffers kan meer meespelen. Tijdens de eerste lockdown had Duitsland relatief weinig coronadoden te betreuren en werd vaak geconstateerd dat de doelmatige Duitse overheidsaanpak positief contrasteerde met de Nederlandse. Het is moeilijk te geloven dat de Duitse overheid er sindsdien een potje van maakt, maar het aantal slachtoffers ligt in Duitsland inmiddels in lijn met dat in Nederland en Oostenrijk, terwijl dat in Zuid-Korea of Vietnam laag is gebleven. Of een overheid als de Vietnamese doelmatiger opereert dan de Duitse, valt te bezien.

Er zijn mensen die het geringe aantal coronadoden in Zuidoost-Azië, net als dat in Afrika, verklaren door klimatologische omstandigheden en de jeugdigheid van de bevolking. Maar Japan kent andere weersomstandigheden en een vergrijsde bevolking en het dodental is daar even laag. Er is betoogd dat coronamaatregelen in oostelijk Azië meer effect sorteren omdat inwoners gezagsgetrouwer zijn dan westerlingen. In de Volksrepubliek China wordt die gezagsgetrouwheid extra ‘gestimuleerd’ door een totalitaire staat. Michiel Van Oudheusden, Belgisch onderzoeker naar burgerwetenschap in Azië en Europa, verbonden aan de universiteit van Cambridge, bestempelt die observatie als oppervlakkig. ‘Het cliché dat Aziaten gezagsgetrouwer zijn dan westerlingen klopt gedeeltelijk maar biedt geen afdoende verklaring voor het succes van de covidaanpak’, schreef hij. ‘Hoewel de meeste Oost-Aziatische overheden relatief vroeg optraden tegen het coronavirus, waren het vaak burgers die zich verenigden en vaak sneller en doortastender dan hun regering ingrepen.’ Typisch voorbeeld: ‘In het Zuid-Koreaanse Daegu, het eerste ‘corona-epicentrum’ buiten China, gingen de meeste winkels en restaurants eerder dan verplicht over tot een sluiting, omdat bedrijven en burgers zelf voor een ‘passief isolement’ kozen om erger te voorkomen.’

Intern gezag

Een stelling van Kishore Mahbubani uit Heeft China al gewonnen? sluit daar bij aan: ‘Harmonie en maatschappelijk welzijn tellen (in Oost-Azië) zwaarder dan individuele vrijheid.’ Wat westerlingen vaak zien als gezagsgetrouwheid of gehoorzaamheid aan extern gezag, is vaak een vorm van ‘intern gezag’ ten behoeve van een collectief. Kenmerkend voor die mentaliteit is een bepaalde vanzelfsprekendheid waarmee een individu zich ‘wegcijfert’ voor het belang van een groter geheel – precies wat Lord Byron weigerde toen hij in 1810 alle conventies, regels en omgangsvormen met voeten trad en op zijn paard de wijde wereld in galoppeerde, omdat hij aan niemand anders trouw wilde zijn dan aan zichzelf.

Het ligt voor de hand dat een cultuurgebied waar ‘het individu’ boven ‘het geheel’ gaat, meer moeite zal hebben een pandemie te bedwingen dan een cultuurgebied waar veeleer het omgekeerde geldt. Westerse landen worden niet louter bevolkt door kleine Lord Byrons, maar byroniaans gedrag is daar de laatste halve eeuw wel ingeburgerd geraakt. Over hoe het ons was vergaan als corona ons medio 1960 had getroffen, kunnen we slechts speculeren, maar het laat zich vermoeden dat de epidemie toen makkelijker onder controle was gebracht omdat een romantische levensstijl nog iets was van een minderheid van ‘onaangepasten’.

Een van de inzichtelijkste boeken over onze tijd is van de hand van de Nederlandse filosoof Hans Kennepohl en draagt de titel We zijn nog nooit zo romantisch geweest. Aan de hand van flink wat voorbeelden maakt Kennepohl aannemelijk dat ‘de Romantiek’ zoveel meer was dan een stroming in de kunsten in de 19de eeuw. Veel ideeën van de gangmakers beklijfden en begonnen aan een zegetocht toen de welvaart in de westerse wereld in de tweede helft van de twintigste eeuw gestaag toenam.

Zilveren lepel

Een romantische levensstijl vereist een geprivilegieerde uitgangspositie: je moet tijd en geld hebben om ‘de wereld rond te reizen en feesten te vieren en grote liefdes te beleven’. Het was geenszins toevallig dat romantici van het eerste uur zonen van aristocraten waren en geen landarbeiders. Wie de ganse dag moet zwoegen, komt niet aan romantische visioenen toe. Als Lord Byron niet was geboren met een zilveren lepel in de mond, had hij zich zijn escapades niet kunnen veroorloven.

Je kunt betogen dat er een lijn loopt van Byron naar een begrip als de ‘bucketlist’, waarop moderne romantici dingen zetten die zij in hun leven echt niet willen missen. Wie luistert naar mensen die het ‘helemaal hebben gehad’ met coronamaatregelen en lockdowns, hoort niet alleen dat ze zich ernstig in hun vrijheid beperkt voelen, maar ook dat ze zich afgesneden voelen van ‘waar het in leven werkelijk om gaat’, of waar het volgens hen in leven werkelijk om zou moeten gaan. Ik kan niet reizen, ik kan niet daten, ik kan niet dansen, ik kan niet zingen, ik kan niet skiën, ik kan niet buiten de deur eten, ik kan niet naar evenementen, alle hoogtepunten van het leven glippen me door de vingers! Het is domweg waanzin, concludeerde dansleraar Willem Engel, een neobyroniaans personage par excellence.

Barbecueromanticus

Je kunt westerlingen niet zestig jaar terugduwen in de tijd, laat staan dat je kunt zagen aan de poten van de ideeën die ten grondslag liggen aan de manier waarop ze in het leven staan. En dus zie je dat veel vrijgevochten romantici coronamaatregelen halfslachtig naleven. Waar aardig wat burgers in Taiwan en Zuid-Korea uit eigen beweging activiteiten stillegden, is een aanzienlijke groep in westerse landen snel bekwaam geraakt in het op creatieve manieren omzeilen van maatregelen om zo min mogelijk mooie dingen van het leven mis te lopen. De laatste maanden schoten de plekken in de natuur waar je koffie kunt afhalen en heimelijk wat kunt kletsen en feesten als paddenstoelen uit de grond. Er zijn heimelijk tóch feesten, tóch mogelijkheden om buiten de deur te eten en tóch sportfestijnen. En op Schiphol zie je tóch veel mensen in de rij staan om de wijde wereld in te vliegen. Westerlingen uit de 21ste eeuw laten zich in de beperkte tijd die ze op aarde hebben niet alle hoogtepunten van het leven afpakken omdat er een of ander virus heerst.

Vorig jaar februari werd in Nederland gewaarschuwd: ga niet in Noord-Italië op wintersport. Oostelijk Brabant werd de eerste coronabrandhaard van Nederland door mensen die hun hart volgden en toch gingen en daarna onder geen beding een ander hoogtepunt van het jaar, carnaval, wilden missen. Aan het begin van de zomer van 2020 was corona onder controle, in de nazomer keerde het virus als een boemerang terug, mede door toedoen zij die in de zomer hun eigen weg gingen en op zomerreizen zomerfeesten vierden.

‘Zo ben ik nu eenmaal’, ‘zo leef ik nu eenmaal’, ‘daar houd ik nu eenmaal van’, ‘neem me zoals ik ben’. Het zijn zinnetjes die we dagelijks uit vele monden kunnen horen vloeien, het zijn bij uitstek romantische zinnetjes én het zijn bij uitstek zinnetjes van westerlingen van nu. Wij hebben een achterbuurman die een barbecueromanticus is. Op elke mooie warme avond in het coronajaar 2020 zat zijn tuin vol mensen en kwam er tot ver na middernacht rook van de barbecue. Tijdens een amicaal praatje vertelde hij dat die barbecue in een tuin vol goede vrienden voor hem een speciale status heeft. Ook als je honderdduizend boa’s door de straten laat paraderen, zullen de kinderen van Lord Byron erin slagen zichzelf blijven.

Meer over