Opinieduurzame groei en de ondernemende overheid

Overheid is nu aan zet bij groen ondernemen

Door de coronacrisis is de dominantie van de private sector voorbij en heeft de overheid een unieke gelegenheid om als verandermacht op te treden, betoogt Mariana Mazzucato.

Een bosbrand in Canberra, Australië. Beeld Getty Images

Het kapitalisme maakt gelijktijdig meerdere ­crises door. Een door een pandemie veroorzaakte gezondheidscrisis heeft geleid tot een economische crisis met vooralsnog onbekende gevolgen voor de financiële stabiliteit in de komende jaren (of decennia) en dit alles speelt zich ook nog eens af tegen de achtergrond van een klimaatcrisis. Denk alleen maar aan de schrikwekkende beelden van bosbranden en machteloze brandweerlieden die aan het begin van dit jaar zo veelvuldig in het nieuws ­waren en aan het recente nieuws over de ongekende ‘hittegolf’ in het noordpoolgebied.

Het is duidelijk dat de manier waarop we vandaag de dag kapitalisme bedrijven niet werkt – althans niet voor de meesten onder ons en ook niet voor de planeet. Ondanks alle praatjes over ‘stakeholderkapitalisme’ in Davos en elders, heeft covid-19 de structurele disfunctionaliteit in onze economische structuren blootgelegd, waaronder de toegenomen baanonzekerheid vanwege de opkomst van de projecteconomie en de al tientallen jaren voortgaande afbraak van de onderhandelingspositie van werknemers. Thuiswerken is domweg voor de meesten geen optie, zeker niet voor hen die van cruciaal belang zijn voor onze economie en ons welzijn. En hoewel overheden enige ondersteuning bieden aan werknemers met een vast contract, zit aan die steun wel een einddatum en worden veel zelfstandigen aan hun lot overgelaten.

Uitholling

Naast zelf toegebrachte wonden zoals het uithollen van publieke diensten en een terugtredende overheid, uit naam van bezuinigingen, heeft een overmatig ‘gefinancialiseerde’ zakenwereld waarde uit de economie gezogen. Dit gebeurt door aandeelhouders te belonen via het inkopen van eigen aandelen, in plaats van te denken aan groei op de lange termijn door te investeren in onderzoek en ontwikkeling, salarissen, en het opleiden van personeel. Dit alles kwam nog bovenop de wereldwijde finan­ciële crisis van 2008, waarbij de snelle en gigantische injecties van overheidsgeld in het economisch systeem uiteindelijk in een financiële sector terechtkwamen die toen – en nog steeds niet – naar behoren functioneerde. Uit die ervaringen moeten we lessen trekken.

Het slechte nieuws is dat de coronacrisis al deze problemen heeft ver­ergerd. Het goede nieuws is dat we van deze noodtoestand gebruik kunnen maken om de verkondigers van, tot dusverre, holle praatjes over ‘stakeholderkapitalisme’ ter verantwoording te roepen en een nieuw verhaal te schrijven over onze economie. Of, zoals de secretaris-generaal van de VN zegt, deze ‘opnieuw en beter op te bouwen’.

Unieke gelegenheid

Overheden moeten, nu ze dankzij covid-19 meer invloed krijgen, deze unieke gelegenheid aangrijpen om een aanzet te geven tot een groen en inclusief herstel en de eigen relatie met de private sector te herdefiniëren. Publieke middelen zijn te gemakkelijk verstrekt zonder er voorwaarden aan te verbinden. Daarmee houden we de problemen van ons economisch systeem in stand en verzuimen we om de grootste maatschappelijke uitdagingen aan te pakken. Het gaat er niet om overheidssteun te vertragen of te blokkeren, maar om die steun goed op te zetten. Er zijn al een paar goede voorbeelden van hoe we de onevenwichtig­heden in het systeem kunnen aanpakken.

Zowel Denemarken als Frankrijk verleent geen staatssteun aan bedrijven die in belastingparadijzen zijn geregistreerd en ze verbieden ook tot 2021 het uitkeren van dividend of het in­kopen van eigen aandelen.

In de VS heeft senator Elizabeth Warren opgeroepen tot het verhogen van het minimumloon en het democratisch maken van raden van bestuur door er vertegenwoordigers van werknemers en belanghebbenden in op te nemen. Ook wil ze dividenduitkeringen, het inkopen van ­eigen aandelen en de bonussen voor managers aan banden leggen.

Intussen heeft Oostenrijk, ter stimulering van een groen herstel, aan het redden van de luchtvaartindustrie voorwaarden verbonden als het stellen van klimaatdoelen. En Frankrijk heeft vijfjarendoelen gesteld voor lagere CO2-emissies en stuurt met een stimuleringsfonds van 8 miljard euro aan op het ‘transformeren’ van de auto-industrie.

Daartegenover staat dan weer dat het Verenigd Koninkrijk liquiditeitssteun ter waarde van 600 miljoen euro beschikbaar heeft gesteld aan easyJet, terwijl dat bedrijf een maand daarvoor nog 190 miljoen euro aan dividend heeft uitgekeerd aan aandeelhouders. Een gemiste kans.

Ook publiek-private samenwerkingen moeten worden heroverwogen. Dergelijke relaties zijn vaak eerder parasitair dan symbiotisch, waarbij overheden – en dus de belasting­betalers – het onderspit delven. Tientallen jaren van privatisering hebben geleid tot overheden die te beduusd zijn om op voet van gelijkheid met de private sector te onderhandelen.

Ondernemende staten

Er is dringend behoefte aan ondernemende staten die een actieve rol op zich nemen bij het samen met de private sector creëren van markten. Aan overheden die in staat zijn om voor beide partijen voordelige aan­bestedingscontracten te maken en te beheren die publieke investeringen en economische groei op innovatie richten – van kunstmatige intelligentie tot gezondheidszorg tot duurzaamheid. Innovatie waarmee we de grootste uitdagingen waar we voor staan, kunnen oplossen. Het wordt ook tijd dat de private sector zijn steentje bijdraagt en de daad bij het woord voegt als het om stakeholderkapitalisme gaat.

Een dodelijk virus heeft grote zwakke plekken blootgelegd in de westerse kapitalistische economieën. Nu overheden in oorlogsstand staan, hebben we de kans om het systeem te repareren. Staatsinterventie is geen taboe meer. Maar dit keer moeten de reddingsmaatregelen beslist gepaard gaan met voorwaarden die het algemeen belang op de lange termijn ­dienen. Als we dat niet doen, maken we geen schijn van kans tegen de derde grote crisis: een steeds minder bewoonbare planeet. Het wordt tijd voor een nieuw verhaal over het kapitalisme.

Vertaling: Leo Reijnen

Mariana Mazzucato  is econoom en directeur van UCL Institute for ­Innovation, Londen, en ontving diverse prijzen voor haar denken over duurzame groei en de ondernemende overheid.  Mazzucato wordt woensdag geïnterviewd over haar stelling dat het kapitalisme toe is aan grondige herziening: hoe moeten overheden dit doen? 22/7, De Balie, Amsterdam, 20 uur. Het interview is ook live te kijken via de homepage van De Balie. In januari verschijnt haar nieuwste boek, Moonshot, in Nederlandse vertaling.

Meer over