Opinie

Opinie: Wilders en Baudet willen aan zijlijn blijven. Leg dat bloot en nodig ze nú uit aan de formatietafel

Geert Wilders  aan tafel bij verkenners Annemarie Jorritsma en Kajsa Ollongren. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Geert Wilders aan tafel bij verkenners Annemarie Jorritsma en Kajsa Ollongren.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Het grote formatiespel is begonnen en in geen enkele mogelijke coalitievariant worden de derde partij van Nederland (PVV) en de grootste winnaar van de verkiezingen (FvD + 6 zetels) genoemd. Dat lijkt logisch omdat beide partijen voor de verkiezingen min of meer zijn uitgesloten door andere partijen. Toch is het onterecht en vooral strategisch onverstandig Wilders en Baudet zo makkelijk hun favoriete oppositierol cadeau te geven.

De komende maanden zal naar alle waarschijnlijkheid een kabinet geformeerd worden van vier of vijf van de traditionele middenpartijen VVD, CDA, D66, PvdA, GroenLinks, ChristenUnie. Hoewel ze dat in deze fase om strategische redenen nog niet willen uitspreken, zitten al deze partijen de komende vier jaar veel liever in de regering dan in de oppositie.

Waarom? Omdat de Tweede Kamer inmiddels is gevuld met populistische groeperingen die staan te trappelen om ieder debat vol op het orgel te gaan, op elkaar en op het kabinet. Hoe mediageniek zullen de debatjes tussen Geert Wilders en Sylvana Simons (BIJ1) wel niet worden? En wat te denken van het affiche Caroline van der Plas (BBB) versus Esther Ouwehand (Partij voor de Dieren) of Joost Eerdmans (JA21) tegen Laurens Dassen (Volt)?

Profileren

Als PvdA of GroenLinks wordt het welhaast onmogelijk je tussen dat geweld nog te profileren met je genuanceerde boodschap. Dan kun je maar beter zichtbaar aan de knoppen zitten in het kabinet. Daarnaast zitten Rutte en Kaag, die deze formatie het initiatief hebben, helemaal niet te wachten op een samenwerking met de geharnaste Wilders of de onvoorspelbare Baudet.

En toch is het onterecht en onverstandig deze partijen aan het begin van de formatie zo opzichtig te negeren. Getalsmatig zou het immers het meest logisch zijn om in eerste instantie over rechts te formeren. VVD, CDA, PVV, FvD en JA21 hebben met elkaar een meerderheid in de Tweede Kamer en het rechtse blok heeft per saldo zetels gewonnen, daar waar links verder is versplinterd en op geen enkele manier in de buurt komt van een meerderheid.

Uitsluiten

Veel pleit er dan ook voor om eerst te onderzoeken of een rechts kabinet haalbaar is. Het feit dat VVD en CDA tijdens de campagne zowel de PVV als FvD min of meer hebben uitgesloten is niet relevant. De kiezer heeft gesproken en daar hebben partijen rekening mee te houden. In 2012 zaten de VVD en de PvdA ook, in weerwil van de beide campagnes, na de verkiezingen direct aan tafel.

Het is vooral strategisch onverstandig Baudet en Wilders in deze fase buitenspel te zetten. Wilders wist niet hoe snel hij na de eerste exitpolls op de verkiezingsavond naar de microfoon moest rennen om te vertellen dat hij de komende jaren weer vol enthousiasme zijn positie als grootste oppositiepartij gaat claimen. En dat terwijl in zijn verkiezingsprogramma stond dat de grootste drie partijen na de verkiezingen verplicht zouden moeten gaan onderhandelen.

Baudet arriveerde daags na de verkiezingen triomfantelijk op het Binnenhof met de boodschap dat hij als grootste winnaar een leidende rol in de formatie zou moeten hebben. Om vervolgens aan verkenners Jorritsma en Ollongren te melden dat hij geen rol ziet voor zijn partij in de formatie.

Stuurlui

Zowel Wilders als Baudet weten dat zij het beste gedijen als stuurlui aan wal die het hardst roepen hoe incompetent het schip wordt bestuurd en dat zij er te allen tijde voor moeten waken ooit zelf in de stuurhut terecht te komen.

En juist dat moet, vooral voor hun eigen achterban, worden blootgelegd. Nodig ze met oprechte interesse uit aan de formatietafel. Vraag ze op welke punten ze bereid zijn om water bij de wijn te doen en maak dit inzichtelijk voor de buitenwereld.

Houdt Geert Wilders bijvoorbeeld vast aan zijn koranverbod? Is een Nexit echt een breekpunt voor Thierry Baudet? Of zijn de beide mannen bereid om, in ruil voor daadwerkelijke invloed, compromissen te sluiten? En vooral niet als gedoogpartners van een kabinet maar als volwaardig onderdeel er van.

Snel zal duidelijk worden dat ze er alles aan zullen doen om onder die regeringsverantwoordelijkheid uit te komen. Het imago van Wilders loopt immers groot gevaar wanneer hij een compromis moet gaan uitleggen. En voor Baudet is het maandenlang op detailniveau onderhandelen over verschillende maatschappelijke vraagstukken een nachtmerriescenario.

Mislukking

De serieuze poging om een rechts kabinet te formeren is dan ook gedoemd te mislukken. En juist daarom is het belangrijk dat het wordt geprobeerd. De dik anderhalf miljoen mensen die hebben gestemd op de PVV of FvD moeten zien dat hun partijen een kans hebben gekregen om mee te regeren, maar die kans niet hebben gegrepen.

Dit zal ook helpen tijdens de vele Kamerdebatten van de komende jaren, wanneer Baudet en Wilders weer moties van wantrouwen indienen of praten over de ‘elite’ of het ‘kartel’ dat alleen voor zichzelf zorgt. Steeds kan er op gewezen worden dat een serieuze poging is gewaagd om ze de kans te geven daar iets aan te veranderen, maar dat ze daarvoor zijn weggelopen.

Een deel van de achterban zal daar zeker gevoelig voor zijn. Vergeet niet dat Wilders na het weglopen uit het Catshuis in 2012 negen zetels verloor bij de verkiezingen.

Veel kiezers gruwen van de gedachte aan een coalitie waar de PVV en/of Forum voor Democratie aan deelnemen. Maar als deze variant niet serieus wordt onderzocht, zal dat alleen maar de overtuiging van veel kiezers voeden dat zij niet serieus genomen worden en dat de ‘Haagse kliek’ de stem van het volk negeert.

Op die manier dragen de middenpartijen alleen maar bij aan het beeld dat Wilders en Baudet ze zo graag voorhouden.

Roderik van Grieken is oprichter en directeur van het Nederlands Debat Instituut.

Meer over