Opinie

Opinie: Wie twijfelt aan de veerkracht van onze ideeënwereld moet eens naar de prehistorische mensen kijken

De suggestie dat complexe zingeving afhankelijk is van het leven in grote groepen en het hebben van schrift is pertinent onjuist.

Gerrit Dusseldorp
Replica van een rotstekening in de grot van Chauvet. Beeld REUTERS
Replica van een rotstekening in de grot van Chauvet.Beeld REUTERS

Het lijkt of de Volkskrant bij haar eeuwfeest een retourtje 19de eeuw besloot af te drukken. Een verder vast zinnige oproep tot meer ‘offline zingeving’ grijpt terug op koloniale ideeën over barbarij en beschaving. Met meer up-to-date kennis van de menselijke geschiedenis ontstaat een veel hoopvoller beeld dan in dat stuk geschetst wordt. De exploitatieve algoritmes van sociale media, waar auteurs Fokke Obbema en en Witte Hoogendijk zich zorgen over maken, worden dan een stuk minder beangstigend.

De portee van een historisch overzicht van zingeving: We hebben het maar getroffen met onze landbouw en het schrift. Complexe zingeving kennen we pas sinds de mens in grote samenlevingen woont en via geschrift complexe verhalen doorgeeft. Zónder dat, draaide ons leven slechts om overleven en voortplanten. Dat slaat de plank volledig mis. Complexe religiositeit, mythologie en geschiedenis zijn human universals. Alle menselijke samenlevingen hebben ze. En juist die samenlevingen zónder landbouw en schrift bieden een waardevol perspectief op zingeving.

Jager-verzamelaars

Jager-verzamelaars leven in kleine groepen, soms van maar twintig personen, maar hebben enorme sociale netwerken, al tienduizenden jaren lang. In Zuid-Afrika en Lesotho worden al meer dan 30 duizend jaar kralen van struisvogelei over honderden kilometers uitgewisseld om die netwerken te onderhouden. Dit soort samenlevingen heeft ook een rijke kennis van de geschiedenis. ‘Oral histories’ bij Australische Aboriginals zijn tienduizend jaar lang accuraat van generatie op generatie doorgegeven. Ze bevatten bijvoorbeeld informatie over de gevolgen van de zeespiegelstijging aan het eind van de vorige ijstijd. Tenslotte verraadt de rotskunst van schitterende vindplaatsen als Chauvet en Lascaux in Frankrijk een complexe ideeënwereld die tienduizenden jaren teruggaat.

Zingeving is dus veerkrachtig. Die kleine nomadische groepen met steentijdtechnologie, overgeleverd aan ingrijpende klimaatverandering in de laatste ijstijd, weten gewoon hun sociale netwerken te onderhouden, hun complexe zingeving van generatie op generatie over te brengen en, als bonus voor ons, sublieme kunst te maken.

Bron van inspiratie

Juist nu we weer een Kerst in lockdown gaan doorbrengen, is dit een hoopvolle bron van inspiratie: mensen kunnen hechte relaties blijven onderhouden met anderen die zij slechts zelden zien en die honderden kilometers weg wonen (terwijl hun enige vervoermiddel de benenwagen is). En de toenemende rol van algoritmes in ons dagelijks leven hoeft in dit licht ook niet onmiddellijk iedere ervaring van een zinvol bestaan af te stompen. Die zingeving als human universal, die overleeft vast.

Gerrit Dusseldorp is onderzoeker Zuid-Afrikaanse steentijd en menselijke evolutie aan de Universiteit Leiden.