Opinie

Opinie: We raken verwikkeld in een obsessieve meetwedstrijd met onszelf door al die oproepen tot gezond leven

In de coronapandemie lijkt gezond leven en vooral niet te veel overgewicht kweken een vanzelfsprekend advies. Maar in zo veel verantwoordelijkheid bij de individuen leggen, schuilt een gevaar, vinden Claartje Kruijff en Mikkel Hofstee.

Yoga-oefeningen op het strand bij Scheveningen.  Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Yoga-oefeningen op het strand bij Scheveningen.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

De Raad voor Volksgezondheid en Samenleving pleit voor een suikertaks en lagere btw op groenten. Verscheidene hoogleraren en artsen, onder wie Diederik Gommers, houden warme pleidooien voor gezond leven als antwoord op de coronapandemie. Dit is niet nieuw. Al sinds de jaren zestig spoort de overheid burgers aan tot meer bewegen. Goed bedoeld, maar er zit een sterk normatief karakter aan deze oproepen met een veel te grote nadruk op ieders individuele gezondheid. En daarin schuilt een gevaar.

Want ondertussen draait de gezondheidsindustrie op volle toeren. Tijdens de lockdown explodeerden de abonnementen op yoga-, mindfulness- en beweeg-apps. We leren allemaal dat we daarnaast ook goed moeten slapen, eten en ontspannen. Er zijn tal van meetinstrumenten en trackers om ons daarbij te ondersteunen, waardoor we onszelf alsmaar verdere en hogere doelen kunnen stellen.

Dogmatisch ideaal

Maar dit steeds dogmatischere gezondheidsideaal speelt ons als samenleving parten. Als je geen bmi onder de 25 hebt, geen 200 gram groente per dag eet, niet 20 minuten per dag beweegt, en niet 15 minuten mindfull bent, zou je schijnbaar onmogelijk gezond kunnen zijn. Daar komen nog allerlei meetbare waarden bij: je bloeddruk, cholesterol, bloedsuiker, zuurstofsaturatie, B12, vitamine D, magnesium- en calciumwaarden, om maar enkele te noemen. We raken verwikkeld in een obsessieve meetwedstrijd met onszelf. Als we niet uitkijken, nemen we onszelf constant de maat en doen we het nooit goed genoeg. Terwijl al die cijfers uiteindelijk weinig zeggen over de veel grotere waarde van collectieve gezondheid: een ontspannen en ruimhartige samenleving.

De dwangmatige aandacht voor onze eigen individuele gezondheid heeft in onze ogen een gevaarlijk ondermijnend aspect: het gaat ten koste van onze solidariteit. Terwijl het verbeteren van onze gezondheid onze broodnodige saamhorigheid en zorgzaamheid juist zo mooi zou kunnen bevorderen.

Immers, de achterliggende ontstaansgronden van bijvoorbeeld yoga en mindfulness hadden de gezondheid van de gehéle maatschappij als doel. Zo is yoga, dat in het Sanskriet ‘juk’ betekent, ooit ontstaan omdat wijze mensen in het verleden begrepen dat het goed is voor een samenleving als mensen zich wat beter konden beheersen. Je kon als het ware je eigen ‘hartstochten’ onder het juk brengen door yoga te beoefenen. En de Boeddha mediteerde omdat het hem hielp te onthechten van materiële zaken, waardoor hij beter begrip kreeg van het verdriet in de wereld.

Ego beheersen

Geestelijke en fysieke oefeningen werden dus niet ingezet om dwangmatig ons sterfelijke lijf en leven te beheersen. Ze waren juist bedoeld om het ego te beheersen, daardoor meer ruimte te maken voor de wereld en dus voor het vermogen om iets voor die wereld te betekenen.

Het reële gevaar dreigt dat we fysieke en geestelijke oefeningen teveel inzetten om alleen onszelf te meten en verbeteren, om almaar fitter en gezonder te worden. Terwijl we als mens op dat vlak altijd feilbaar zullen zijn. En bij de onvermijdelijke tegenslag in die gezondheidswedstrijd keren we steeds meer naar binnen, waardoor we minder ruimte over houden voor anderen. Uiteindelijk wordt niemand gelukkiger van het obsessief bezig zijn met gezondheid. Wijzelf niet en een ander ook niet.

Om terug te komen op het idee van onszelf meer beheersen: matigheid is een van de klassieke deugden. En juist die matigheid is een écht interessante invalshoek voor de gezondheidsindustrie en voor algemene gezondheidsdoelen. De kern van goed bewegen, slapen, eten, yoga en mindfulness is dat ík me leer beheersen en matigen en mijn individuele verlangens temperen, opdat ik jóu – lees iedereen –meer ruimte geef en daarmee ook voor jou zorg. Terwijl ik zelf de keuze maak om minder suiker te eten, of meer te bewegen. Niet omdat het moet, maar omdat ik dat wil.

Beter ontspannen

Bij onszelf beginnen, maar niet naar onszelf toe streven, schreef de godsdienstfilosoof Martin Buber. Laten we fysieke en geestelijke oefeningen inzetten om bij onszelf te beginnen door steeds weer orde te scheppen in ons eigen hoofd en hart. Laten we sport en meditatie benutten als handvatten om beter te ontspannen, om plezier te vinden, tegenslag te dulden en beter te begrijpen wie we willen en kunnen zijn voor elkaar.

We mogen daarbij niet bij onszelf eindigen: het geduldig oefenen en bijsturen van onze gezondheid in al haar facetten is juist een positieve ingang om aan de gezondheid van de maatschappij in zijn geheel te werken. Van dit idee alleen al worden we meer ontspannen en mild.

Claartje Kruijff is remonstrants predikant en psycholoog. In 2018 was zij Theoloog des Vaderlands. Zij is auteur van Stevig staan in een kwetsbare wereld (2020) en Leegte achter de dingen (2016).

Mikkel Hofstee is directeur van adviesbureau Lifeguard dat zich richt op vitaliteit in en voor organisaties. Hij is auteur van Oermens 2.1.

Meer over