Gastcolumn

Opinie: Wat Europa kan leren van Hongkong

De opkomst van China dwingt ons de moeite te nemen ons werkelijk te verdiepen in dit land, betoogt gastcolumnist Kathleen Ferrier. Wie is die reus en, vooral: hoe gaan we ermee om?

Kathleen Ferrier
Hongkong. Beeld epa
Hongkong.Beeld epa

Vandaag zijn er tussentijdse gemeenteraadsverkiezingen in Hongkong. Het gaat om zes van de zeventig zetels die vrijkwamen, toen gekozen leden van pro-democratie partijen op grond van een rechterlijke uitspraak hun zetels moesten teruggeven. Reden: allen hadden hun beëdiging in 2016 gebruikt om zich in felle bewoordingen af te zetten tegen China en de steeds steviger greep die het grote 'mainland' op het kleine Hongkong heeft.

In 1997 werd Hongkong, na 155 jaar Brits bestuur, 'teruggegeven' aan China. Daarbij werd een periode van vijftig jaar vastgelegd waarin Hongkong kon toegroeien naar China. In een eigen grondwet werden bovendien bepaalde democratische waarden voor Hongkong gewaarborgd, zoals burgerrechten, vrijheid van meningsuiting en onafhankelijke rechtspraak.

Ik woon hier nu vier jaar en op grond van wat ik hier zie, vermoed ik dat Hongkong geen vijftig jaar gegund zal zijn. Nog even en Hongkong is, als het niet uitkijkt, niet meer dan een - voor Chinese begrippen - kleine stad, die vooral niet moeilijk moet doen. In Hongkong spreekt men Kantonees, maar Mandarijn is nu op alle scholen verplicht. Iedere dag krijgen 150 mainland Chinezen een verblijfsvergunning voor Hongkong en zo vindt er een gestage 'mainlandisering' plaats. Maar dat is niet alles. Geheel tegen de afspraken van 1997 in, grijpt China steeds vaker in Hongkong in.

Het meest opvallend was het ongegeneerd oppakken en vastzetten in 2016, van verkopers van China-kritische literatuur. Ook de onafhankelijkheid van de rechtspraak lijkt onder druk te staan: Joshua Wong, de leider van de studentenbeweging, kreeg onlangs gevangenisstraf opgelegd vanwege een incident in 2014, toen studenten gedurende 76 dagen het centrum van Hongkong op vreedzame wijze bezet hielden.

Levenslang

En terwijl men vandaag in Hongkong naar de stembus gaat en de keus is tussen behoud van autonomie of niet, vindt in Beijing het jaarlijkse Nationale Volkscongres plaats. Dit twee weken durende congres waarbij zo'n vijfduizend gedelegeerden samenkomen heeft nu al geschiedenis geschreven: men heeft ingestemd met een amendement op de grondwet waardoor de maximale termijn van twee regeerperiodes voor de president komt te vervallen. In praktijk betekent dit dat Xi Jinping levenslang president kan blijven.

Hiermee worden belangrijke hervormingen die de vroegere leider Deng Xiaoping veertig jaar geleden doorvoerde, teruggedraaid. Deng stelde dat absolute macht, zoals Mao Zedong die had en die tot grote ellende geleid heeft, tegengegaan moest worden. Daarom kwam er een scheiding tussen partij en staat, werden regeertermijnen beperkt en politieke macht ingebed in instituties.

Aan dat alles lijkt nu een eind te komen. Xi heeft alle tijd en ruimte om zijn politieke, economische en militaire macht te versterken. Zo kan hij nationaal zijn politieke visie 'Socialisme met Chinese kenmerken voor een nieuw tijdperk' doorvoeren en internationaal zijn 'Belt & Road Initiatief' uitrollen. Dat is een ambitieus infrastructureel plan om de voormalige zijderoute nieuw leven in te blazen. Pijpleidingen, (spoor)wegen, (lucht)havens etc. zullen vanuit China, via de Centraal-Aziatische Republieken en Europa tot diep in Afrika en Latijns-Amerika reiken om handel te bevorderen.

Of we het leuk vinden of niet: China gaat de wereld veranderen.

De reus is opgestaan. Is dit een angstig perspectief? Niet per se, want de opkomst van China biedt kansen en niet alleen economische. Op technologisch gebied is China de westerse wereld ver voor; China levert inmiddels de grootste bijdrage aan vredesmissies van de VN en vult de gaten die de VS internationaal laat vallen.

Kritische benadering

Wel dwingt de opkomst van China ons, ons werkelijk te verdiepen in dit land. Wie is die reus en, vooral: hoe gaan we ermee om?

In zijn boek 'David en Goliath' beschrijft Malcolm Gladwell confrontaties tussen 'underdogs' en 'reuzen'. Juist dit soort confrontaties, zegt Gladwell, waarbij men de strijd tegen het onbekende aangaat en uiteindelijk ontdekt hoe de reus aan te pakken, levert nieuwe en waardevolle inzichten op.

Wellicht kunnen we deze vergelijking doortrekken naar de wijze waarop Europa om zou kunnen gaan met China, de moeilijk te doorgronden reus. Niet direct in confrontatie maar vanuit een kritische benadering, gebaseerd op het besef dat het bepalen van een eigen positie en strategie onvermijdelijk en urgent is. Een dergelijke houding tegenover China kan wederzijds tot vernieuwende en waardevolle inzichten leiden.

Vandaag gaat Hongkong, als kleine David, democratisch de confrontatie met de reus Goliath aan. 'We geven niet op, ook al lijken we nog zo kansloos. Wij blijven staan voor onze burgerrechten', zegt Joshua Wong. Misschien begint het nieuwe tijdperk in Hongkong.

Kathleen Ferrier, deze maand gastcolumnist van de Volkskrant, was Kamerlid voor het CDA. Ze woont nu in Hongkong waar ze als universitair docent werkt en betrokken is bij de aanpak van moderne slavernij.

Meer over