OPINIE

Opinie: Waarde van het schooladvies is niet erg hoog, dus laat leerling zelf bepalen op welk niveau hij leert

Docenten kunnen onmogelijk voorspellen op welk niveau een kind ooit eindexamen zal doen. Hersens rijpen, motivatie en focus kunnen groeien, thuissituaties verbeteren. Laat het initiatief bij de schoolkeuze dus aan de leerling zelf, betoogt Annelien Jonkman.

Brugklassers doen zelfstudie in een computerlokaal. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Brugklassers doen zelfstudie in een computerlokaal.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Afgaande op de kranten van vorige week, moet het wel zo’n beetje het ergste zijn dat je als kind kan overkomen: een lager schooladvies krijgen dan je misschien aankunt. In de documentairereeks Klassen vertellen leerlingen dat hun zelfbeeld blijvend een knauw heeft gekregen van een vmbo-advies. En we zien een aantal in tranen als het havo wordt in plaats van vwo. Leerlingen op het vmbo kunnen niet anders dan de indruk krijgen dat het ieders eer te na is om bij hen te moeten horen. Het voorstel van de Onderwijsraad om met een driejarige brugklas het schooladvies passender te maken, verandert daar niks aan.

Dit wordt geen stukje in de categorie ‘het vmbo is ook echt heel geweldig’ en ‘zonder deze kanjers zou de samenleving niet kunnen draaien’. Hoe al of niet geweldig en onmisbaar anderen zijn, daar gaan alleen zij zelf over. Als witte bepaal ik ook niet hoe mooi en goed zwart is en als vrouw niet hoe mannen zich zouden moeten kleden en gedragen. Dat PvdA-wethouder Onderwijs, Armoede en Inburgering van Amsterdam, Marjolein Moorman, tegen verkeerde inschaling op de barricades staat, is het soort bevoogding waar wij in deze tijd voor elke vorm van emancipatie niet meer van afhankelijk willen zijn.

Aandacht voor het probleem van onderwaardering is natuurlijk goed bedoeld, maar het effect op het zelfbeeld van vele andere kinderen wordt daarbij uit het oog verloren. En de consequenties voor de samenhang en het wederzijds vertrouwen tussen verschillende bevolkingsgroepen dus ook. Gevoelens van onmacht kunnen ter compensatie tot onaangename vormen van geldingsdrang leiden. Van het uitdragen van complottheorieën tot het uitvoeren van ramkraken waarmee onbetaalbare statussymbolen moeten worden gefinancierd. Of erger.

In deze tijd hoeft niemand overgeleverd te zijn aan de genade of inspanningen van een ander voor het bepalen van zijn eigenwaarde en het realiseren van zijn ambitie. De macht van het determineren moet dus worden verlegd van de docent naar de leerling. Docenten kunnen net als alle andere mensen onmogelijk voorspellen op welk niveau een kind ooit eindexamen zal doen.

Toch doen wij voortdurend alsof wij dat wel kunnen. Eerst op de basisschool en in het voortgezet onderwijs bij elke rapportvergadering. Om een havo- of vwo-route te kunnen volgen, moeten leerlingen al in jaar 1 voor Nederlands, Engels en wiskunde gemiddeld voldoende staan. Want ‘als het in jaar 1 al niet lukt, hoe moet het dan later’. Onzin natuurlijk.

Hersens rijpen, motivatie en focus kunnen groeien, thuissituaties verbeteren. In jaar 3 moeten leerlingen voor de exacte vakken gemiddeld een 7 staan om er mee verder te mogen, terwijl zij twee of drie jaar later met twee onvoldoendes kunnen slagen. En daarna alsnog kunnen uitblinken in een technische studie waar zij warm voor lopen.

Ondanks of dankzij dit soort obstakels haalt volgens het inspectierapport De staat van het onderwijs uit 2019 gemiddeld genomen maar 6 op de 10 leerlingen zijn diploma binnen de tijd die ervoor staat op het niveau van zijn basisschooladvies. De voorspellende waarde van het advies is dus niet hoog, en toch blijken veel leerlingen zich er hun hele leven mee te vereenzelvigen.

Scholen kunnen leerlingen dus het beste zelf laten bepalen op welk niveau zij een diploma willen halen. Er zijn al veel scholen die zo werken, mijn school is er een van. Onze leerlingen maken een periodeplan dat aansluit bij hun ambitie en vervolgens leren zij zich daaraan te houden, of de verwachtingen die zij hadden te herzien. Ze kiezen een aantal onderwerpen, onderzoeken, verwerken en kijken terug op wat en hoe zij hebben geleerd. Vakdocenten geven korte instructies of workshops waarin leerlingen uitleg kunnen krijgen of verdieping kunnen aanbrengen.

Het werk is niet makkelijk, ons systeem is nog niet af en het is heel hard werken om materiaal te ontwikkelen dat leerlingen naar hun eigen hand kunnen zetten en dat ook leidt tot een regulier diploma. Maar wij weten uit ervaring wat goed onderwijs is en handelen binnen de wettelijke kaders. Wij klimmen dus ook niet in de gordijnen als er weer een rapport of advies verschijnt, want wij twijfelen er niet aan dat die aansluiten bij waar wij al mee bezig zijn.

Wij zoeken trouwens nog een bevoegde wiskundecollega die niet denkt te kunnen bepalen wat een leerling al of niet kan, maar die een vakdocent, coach en mentor wil zijn die zijn leerlingen aanmoedigt zelf te ontdekken op welk niveau zij kunnen – en willen – functioneren. Dat blijken zij namelijk heel erg goed te kunnen. Daar is geen driejarige brugklas voor nodig, maar een andere houding van opleiders en regelmakers. Eigenlijk van de samenleving als geheel.

Annelien Jonkman is leraar-coach wiskunde op het Herbert Vissers College in Nieuw-Vennep.

Meer over