Opinie

Opinie: Tussen eigenbelang en liefde voor de rechtsstaat loopt slechts een dunne scheidslijn

Zeker na de Tweede Wereldoorlog waren toenemende welvaart en verdere democratisering broer en zus. Maar voor het eerst in zeventig jaar lijkt de wal het schip te gaan keren.

Sytze Faber
Trump en familie op 16 juni 2015, na zijn kandidaatstelling, in de Trump Tower. Beeld Getty Images
Trump en familie op 16 juni 2015, na zijn kandidaatstelling, in de Trump Tower.Beeld Getty Images

Ernst Hirsch Ballin, wetenschapper, voormalig minister van Justitie en CDA-coryfee, is erg bezorgd over onze democratische rechtsstaat. Dat blijkt onder andere uit een interview met hem in de Volkskrant .

Volgens hem ontbreekt het de samenleving aan burgerschap en de Haagse politiek aan leiderschap. Hij waarschuwde daar al een jaar of tien, vijftien tevergeefs voor. Het ging juist van kwaad tot erger. Liggen de kaarten nu anders?

Ondanks zijn sombere analyse gelooft Hirsch Ballin dat we met elkaar de rechtsstaat overeind zullen houden. Vanwaar dit optimisme? Omdat, zegt hij in het interview, het overgrote deel van de samenleving tijdens de covidpandemie vertrouwen had in het test- en vaccinatiebeleid van de overheid. Of dat alles zegt?

Pandemie

Eigenbelang, en niet liefde voor de rechtsstaat, kan een belangrijke overweging zijn geweest. Bovendien heeft het kabinet het voornemen om – in lijn met het door Hirsch Ballin gewraakte neoliberalisme – bij een volgende pandemie de regie niet bij de overheid maar bij de samenleving te leggen. Ongeveer een miljoen kwetsbare Nederlanders zullen zichzelf dan weer moeten zien te redden. Hoezo rechtsstaat.

Zie ook hoe het er mondiaal bij ligt. Wereldwijd is de democratie in het defensief. Blijkens de index van The Economist zijn er momenteel nog maar zo’n twintig min of meer volledig democratische landen. En daar is bovendien nogal eens sprake van rechtsstaaterosie.

Trump

Vrijwel niemand had voorzien dat Donald Trump in 2016 de Amerikaanse presidentsverkiezingen zou winnen. Ze hadden buiten de waard gerekend van de door zijn concurrent Hillary Clinton geminachte ‘deplorables’. Het scheelde begin vorig jaar een haar of de toen nog in functie zijnde Trump had met een staatsgreep de correcte verkiezing van Joe Biden geblokkeerd. Het is zeker denkbaar dat Trump desondanks in 2024 weer in het Witte Huis gaat zetelen.

Weliswaar werd Emmanuel Macron onlangs herkozen als president van Frankrijk, maar wel een tikkeltje armetierig. Hij kreeg twee miljoen stemmen minder dan vijf jaar geleden en zijn (ultra)rechts-populistische rivaal Marine Le Pen tweeënhalf miljoen meer.

Regeringspluche

Naast de waarschuwingen van Hirsch Ballin is er wat ons land betreft recentelijk nog het een en ander gebeurd. Vorige maand rapporteerde de Algemene Inlichtingen- en veiligheidsdienst (AIVD) dat rechts-extremisme momenteel de grootste bedreiging voor onze rechtsstaat vormt. Rechts-extremisme, dat het grondbeginsel van de gelijkwaardigheid van mensen loochent.

Een recente studie van het Verwey-Jonker Instituut toont aan dat voor veel Nederlanders democratische rechten en plichten niet principieel zijn.

En dan nog de cause célèbre: het kabinet Rutte III dat moest aftreden omdat het volgens de parlementaire onderzoekscommissie-Van Dam bij het toeslagenschandaal de voeten had afgeveegd aan de Grondwet, als eerste kabinet in de vaderlandse geschiedenis.

Vervolgens namen dezelfde vier coalitiepartijen, zonder dat ze tijdens de formatie ook maar één inhoudelijk woord had willen wisselen met andere fracties, weer doodgemoedereerd plaats op het regeringspluche van het kabinet-Rutte IV. In de terminologie van Hirsch Ballin: een schokkend voorbeeld van tekortschietend (moreel) leiderschap.

Terugweg

Na de val van de Muur in 1989 sloeg het de westelijke wereld in de bol. Men meende dat de hele wereld vanzelf democratisch zou worden (Fukuyama). Na de Russische invasie in Oekraïne is er meer realiteitszin. Maar of we gerust kunnen zijn op de houdbaarheid van de democratische rechtsstaat?

Zeker na de Tweede Wereldoorlog waren toenemende welvaart en verdere democratisering broer en zus. Voor het eerst in zeventig jaar lijkt de wal het schip te gaan keren. Begin van de terugweg?

Er zullen tig miljarden vrij gemaakt moeten worden voor het klimaatbeleid en het wegwerken van achterstallig onderhoud (defensie!). Drie à vier miljoen Nederlanders hebben nu al geen maatschappelijk perspectief en kampen met betalingsproblemen. Hoe zullen zij in de stembus blazen als zelfs de nullijn buiten hun bereik komt te liggen?

Democratiegen

Westerlingen zijn geen speciale menssoort met een democratiegen in het lijf. Ze zijn in staat, zo leert de geschiedenis, door verkiezingen de democratie naar de barrebiesjes te helpen. En als het aantal stemmen tekortschiet, zijn – zoals indertijd in Duitsland en Italië – vermeende centrumpolitici wellicht bereid een helpend handje toe te steken.

Bij de invasie in Oekraïne werd het wensdenken ingehaald door (geopolitieke) feiten. Hopelijk wordt het bij de democratische rechtsstaat niet van hetzelfde laken een pak. Dan zullen een paar miljoen kiesgerechtigden die het maatschappelijk niet gemaakt hebben of niet kunnen maken, snel moeten merken dat de politiek (ook) om hen geeft.

Het is niet mooier dan het is: de democratische rechtsstaat werkt zolang de goegemeente de voordelen voelt.

Sytze Faber is politicoloog en was o.a. Tweede Kamerlid voor het CDA en hoofdredacteur van het Friesch Dagblad, waarvan hij nu columnist is.

Meer over