Opinie

Opinie: Scholen, aarzel niet tegengif te bieden aan desinformatie uit rechts-radicale hoek

Docenten en schoolleiders zijn te voorzichtig geworden, uit vrees voor het meldpunt linkse indoctrinatie of kritiek van corona- en klimaatontkenners. Onderwijs moet leerlingen juist helpen goed en verkeerd te leren onderscheiden.

Les over de vrijheid van meningsuiting op een middelbare school.  Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Les over de vrijheid van meningsuiting op een middelbare school.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Tijdens de tweede impeachment van president Donald Trump hield de Republikeinse afgevaardigde, tevens Qanon-aanhangster, Marjorie Taylor Greene haar redevoering met een mondkapje op waarop in grote letters ‘censored’ stond te lezen. Dit deed ze live op televisie. Met miljoenen kijkers. Censored. Het deed me denken aan een leerling die op zijn diploma-uitreiking in een toespraak uithaalde naar de school. Het was een plek geworden, zei hij, waar diversiteitsdenken de norm was en waar geen ruimte was voor andere geluiden. Hij sprak vanaf een podium dat diezelfde school hem had geboden. Een school met een onafhankelijke schoolkrant en leerlingenraad. De domheid was stuitend. We hadden hem bij de uitgang zijn diploma moeten afnemen.

In onze samenleving tiert het populisme welig. ‘Dat vind ik nu eenmaal’, is een acceptabel argument. Veel burgers staan niet kritisch of afkeurend tegenover politici die liegen, die onafhankelijke media beschuldigen een agenda te hebben en die de wetenschap in twijfel trekken. Als het om politiek gaat, is voorzichtigheid in het onderwijs troef. Docenten, besturen en schoolleiders lijken zich het meldpunt linkse indoctrinatie of de onrust rondom de Mohammed-cartoons te herinneren.

Grote boog

De tegenstellingen in de samenleving groeien en scholen gaan er met een grote boog omheen, maar zo komt er van goed burgerschap weinig terecht. Veel elementen van het populisme staan haaks op goed burgerschap en goed onderwijs. Scholen moeten het bestrijden.

Bij de laatste verkiezingen stemde eenvijfde van de bevolking op radicaal-rechtse partijen die inmiddels veel extremer zijn dan bijvoorbeeld de LPF van Pim Fortuyn ooit was. Het roept onderhand de vraag op, hoe een school nog normen en waarden kan bewaken die door kiezers en door parlementsleden niet meer gedragen lijken te worden. Direct na het debat over Pieter Omtzigt schreven scholieren op hun proefwerkblaadjes geen ‘actieve herinnering’ te hebben aan bepaalde onderdelen van de toetsstof.

Leerlingen lezen minder en minder kranten en volgen minder betrouwbare nieuwsbronnen. Tegelijk betreden radicaal-rechtse, racistische, wetenschap en waarheid ontkennende politici podia die hen wel bereiken. Het onderwijs moet zich bewust zijn dat zij voor sommige leerlingen misschien wel het enige en het laatste tegengif zijn. Hoe kan een school dat tegengif toedienen?

Haaks

We moeten onszelf de vraag durven stellen of een PVV’er wel voor de klas kan staan. Hoe kun je een veilig klimaat creëren als je uitsluiting voorstaat? Hetzelfde geldt voor docenten die niet ‘geloven’ in klimaatverandering, voor docenten die een pandemie die de wereld platlegt een hoax noemen en voor docenten die leugens vertellen of verdedigen. Deze ideeën staan haaks op de werkelijkheid én staan haaks op de stof die scholen hun leerlingen geacht worden te leren.

De overheid eist van docenten Nederlands bijvoorbeeld dat ze leerlingen leren om teksten op aanvaardbaarheid te beoordelen door objectieve argumenten te onderscheiden van subjectieve argumenten en door drogredenen te herkennen. In de algemene kerndoelen staat dat leerlingen moeten leren om binnen democratische kaders de overeenkomsten en verschillen tussen mensen te waarderen en te respecteren, en dat te uiten in betrokkenheid op zichzelf, elkaar en de omgeving. Je mag van een docent verwachten dat hij de lesstof voorleeft, of anders toch op z’n minst niet met voeten treedt.

In elke school wordt gepest. In elke school wordt gelogen en gescholden. In duizenden scholen hangen posters met teksten als: ‘Hier wordt niet gepest, hier hebben we respect voor elkaar, hier spreken we de waarheid’. Die posters helpen wel en niet. Ze zijn niet de oplossing voor het probleem, maar ze zijn wel het begin van de oplossing. Alleen als je héél duidelijk en expliciet aangeeft wat de normen zijn, kun je ze ook handhaven.

Rechtvaardigheidsgevoel

Iedereen in het onderwijs weet: je kunt daarin niet duidelijk genoeg zijn. Pubers zijn slim, als je ze de kans geeft, nemen ze een loopje met je, tegelijkertijd hebben de meeste pubers een prima ontwikkeld rechtvaardigheidsgevoel. Als je ze kunt wijzen op een gemaakte afspraak heb je ook in hun ogen vaak recht van spreken. Het lijkt heel simpel. Het ís heel simpel. Als je geen normen stelt, bestaan ze niet.

Scholen moeten hetzelfde durven doen als het om burgerschap gaat. Laat schoolleiders beginnen met het vaststellen dat democratie, vrijheid, gelijkheid en de wetenschap de hoekstenen van onze samenleving vormen. Laat besturen beginnen met van hun docenten te eisen dat ze deze ideeën omarmen. Geef docenten de ruimte om de politiek het klaslokaal binnen te laten en sta naast en achter ze als ze daarop worden bekritiseerd. Beroep je keer op keer op die ‘posters’ die je bij voortduring uitstraalt.

Zeg tegen klagende ouders over een Mohammed-cartoon dat hun kinderen juist goed onderwijs krijgen en dat ze daar dankbaar voor moeten zijn. Torn niet aan de norm vrijheid, ga er niet eens over in discussie, normaliseer onverdraagzame standpunten niet. Klaag de mensen aan die een meldpunt voor linkse indoctrinatie beginnen. In de pers. In de rechtbank. Accepteer die intimidatie niet.

Sta voor de normen: gelijkheid, vrijheid en fatsoen. Herhaal het. Zet het op schoolgebouw. Schreeuw het van het dak. Racisten zijn fout. Ontkenners van de opwarming van de aarde zijn fout. Liegen is fout. Hier op school leren we wat goed is. We bestrijden het gif dat, en hier moeten we toch echt met de billen bloot, Geert Wilders, Thierry Baudet en de hunnen in onze samenleving injecteren. Onmiskenbaar. Alleen als je dat erkent, kun je het bestrijden. Wie zijn ogen daarvoor sluit, laat scholieren in de steek. En daarmee de maatschappij. Zonder normen zijn we reddeloos verloren.

Michiel Beute is afdelingsleider op het Christelijk Gymnasium Sorghvliet in Den Haag.

Meer over