PeilingCorona en geopolitiek

Opinie: Schaarste heeft coronavaccin tot wapen gepromoveerd

Tussen rivaliserende wereldmachten is ‘gezondheidsdiplomatie’ een steeds grotere rol gaan spelen. Wat kunnen staten allemaal afdwingen met een coronavaccin? Vier experts aan het woord.

Onderzoekers in een laboratorium van Yisheng Biopharma in Shenyang. Het bedrijf is een van vele in China dat een vaccin tegen het covis-19 aan het ontwikkelen is.Beeld AFP

Reikhalzend kijkt Nederland, net als andere landen, uit naar de goedkeuring van de eerste coronavaccins. Voor het beschermen van de volksgezondheid, maar ook om de economie weer op de rails te krijgen. China en Rusland lijken hun eigen vaccins te gebruiken om het machtsevenwicht te beïnvloeden. Worden de vaccins een nieuw geopolitiek wapen?

Robert van de Roer, diplomatiek ­expert 

‘De wereld jaagt op coronavaccins met een mix van solidariteit en eigenbelang. De aanpak is versplinterd, multilateraal en nationaal. De welvarende EU en de VS kopen voldoende en gereglementeerde vaccins in voor eigen inwoners. Het vaccinverbond Covax, gesteund door de ­Wereldgezondheidorganisatie en de EU, probeert twee miljard vaccins te financieren voor 92 kwetsbare landen in onder meer Afrika, de westelijke Balkan en de Cariben.

‘Maar Rusland en China, tevens ­Covax-lid, produceren staatsvaccins zonder internationale wetenschappelijke goedkeuring, voor wereldwijde export: van de Arabische wereld tot Latijns-Amerika. Hun ‘vaccin-nationalisme’ is ook een geopolitiek wapen om hun macht, invloed en prestige te vergroten. Vooral zolang de vraag het aanbod overstijgt en schaarste dreigt. Rusland en China helpen graag in ruil voor tegenprestaties.

‘Dit kan uiteenlopen van nieuwe of bredere economische toegang tot ­Europese regio’s en markten, tot steun bij benoemingen in multi­laterale organisaties zoals de VN. Niet toevallig probeerden Russen en Chinezen dit jaar westerse vaccinproducenten te hacken, op zoek naar kennis. Rusland heeft in augustus snel het staatsvaccin Sputnik V gelanceerd, waarvan de betrouwbaarheid niet vaststaat. India en Brazilië zouden het als kopers nu zelf willen gaan produceren.

‘De EU koopt vaccins voornamelijk in Europa in. De EU telt één vertrouwde dwarsligger: Hongarije, dat interesse heeft in Russische en Chinese vaccins. De Hongaarse regering test alvast Sputnik V, ook al is een vermarkting daarvan op EU-bodem zonder Europese test in strijd met de EU-regels. Zo weerspiegelt de vaccinjacht ook de normale geopolitiek.’

Jonathan Holslag , hoogleraar internationale betrekkingen aan de Vrije Universiteit Brussel 

‘China heeft de voorbije jaren talrijke crisissen te baat genomen om zijn positie te versterken. Telkens probeert China vooral het Westen in verlegenheid te brengen en zichzelf als een meer verantwoordelijke speler te profileren. Dat gebeurt in de relaties met andere landen en in internationale organisaties als de WHO. Rusland volgt dat voorbeeld, maar bescheidener.

‘De huidige vaccin-diplomatie zal China helpen om de invloed in armere landen te verstevigen en aan strategische partnerschappen met landen zoals Pakistan een duw te geven. De Chinese overheid hoopt daarmee ook een stuk van de aanvankelijke reputatieschade als gevolg van corona en het toenemende wantrouwen over de Chinese invloed ongedaan te maken.’

Ko Colijn, veiligheidsdeskundige bij Instituut Clingendael

 ‘Corona heeft de bestaande great power competition van een nieuwe dimensie voorzien: de gezondheidsmaatstaf. De rivaliteit woedt al jaren en werd tot nu toe met handel, tech, spierballenvertoon en soft power uitgevochten. Nu komt daar dus gezondheidsdiplomatie bij. Wie biedt het beste vaccin voor de laagste prijs, maar ook: welke regio krijgt voorrang?

‘Great power competition is een strijd tussen werelddelen, kleine landen maken geen kans. Door corona worden nationale kwaliteitsverschillen wel pijnlijk uitvergroot. Een versnipperd Europa redt het ook niet. De EU heeft bijna 2 miljard vaccins (wijselijk) gezamenlijk gereserveerd, maar de kans bestaat dat overschotten geopolitiek − en dus niet per se waar ze hardst nodig zijn − nationaal worden doorverkocht.

‘De toevoeging van gezondheid aan het power play-register heeft wel het debat op gang gebracht welke zaken we beter zélf kunnen maken en niet in China, India of de VS. In Europa heet dat het Strategische Autonomiedebat, dat in feite nog veel meer omvat dan het louter militair op eigen benen kunnen staan.

‘Nee, het coronavaccin is niet hét nieuwe geopolitieke wapen maar ‘een’ nieuw geopolitiek wapen. Ik denk ook niet dat het de pandemie zal oprekken. Eerder andersom: de pandemie heeft het coronavaccin tot wapen gemaakt, en wellicht zelfs ‘gepromoot’. Want we zullen het vaccin nog lang nodig hebben.’

David Criekemans, doceert buitenlands beleid aan de Universiteit Antwerpen en geopolitiek aan het Geneva Institute of Geopolitical Studies

‘Sommige landen zijn vanwege hun locatie en concentratie aan farmaceutische expertise uniek gelegen om een logistieke draaischijf te worden in de productie van diverse coronavaccins. In België gaat het onder andere om de Pfizer-afdeling in Puurs en Johnson & Johnson in Beerse. Ook Nederland speelt hierin een rol, tevens als nieuwe thuisbasis van het Europees Geneesmiddelenbureau.

‘De vraag dringt zich evenwel op of de farmamultinationals ook niet beter lokale productie via concessies op poten kunnen zetten in India voor Azië en in Brazilië voor Zuid-Amerika. De kans is niet ondenkbaar dat deze regio’s pas later aan bod komen, wat een nadeel zal creëren voor hun relatieve concurrentiepositie.

‘De rijke landen zullen immers eerder een signaal ‘groen licht’ kunnen geven, met alle gevolgen van dien. Trumps ‘America First’ zit reeds vervat in de meeste contracten met ­farmamultinationals, alsook een ­‘Europe Second’. Minder kapitaalkrachtige landen dreigen dus pas als laatste te worden geholpen, waardoor de structurele armoede mondiaal zal toenemen.’

Meer over