Opinie

Opinie: Rutte en co, kijk eens naar Ierland als jullie invloed burgers willen vergroten

De Ierse burgerfora over abortus en homohuwelijk bieden goede lessen om de burger meer bij het beleid te betrekken. Want de Ieren vermeden de valkuil van de Franse burgerfora.

Frank HendriksCharlotte WagenaarTake Sipma en Ank Michels
De Gay Pride in de Ierse hoofdstad Dublin, in juni 2019, kwam op voor de rechten van lhbti'ers.
 Beeld Getty
De Gay Pride in de Ierse hoofdstad Dublin, in juni 2019, kwam op voor de rechten van lhbti'ers.Beeld Getty

Het kabinet-Rutte IV heeft nieuw elan beloofd bij de aanpak van de grote vraagstukken waar het land voor staat, zoals de crises op het vlak van klimaat, wonen, zorg, onderwijs en veiligheid. Met bewindslieden uit dezelfde vier politieke partijen als het vorige kabinet rijst de vraag waar de vernieuwing in moet zitten. Er wordt meer ‘tegenmacht’ beloofd, maar die wordt vooral in de politieke binnenwereld gezocht.

In de maatschappelijke buitenwereld wil de nieuwe regering vertrouwen terugwinnen en de invloed van burgers op beleid vergroten, maar het blijft onduidelijk hoe dat moet gaan, terwijl juist hier veel werk aan de winkel is. In succesvolle landen houdt maatschappelijke tegenmacht gelijke tred met staatsmacht, zo lieten politiek-economen Daron Acemoglu en James Robinson maar weer eens zien in hun boek The Narrow Corridor uit 2018. Op dat punt stellen de coalitieafspraken nog niet gerust. Nieuwe, bescheiden voorzieningen voor burgerinvloed worden voorgesteld voor het lokaal niveau. Maar is er op nationaal niveau dan niks nieuws nodig?

Rob Jetten, Christianne van der Wal en al die andere bewindslieden zijn nu aan zet. Polderen volgens klassiek recept is niet meer genoeg: ‘If you do what you did, you get what you got.’ De verhouding tussen staat en samenleving kan en moet innovatiever worden vormgegeven.

Minipublieken

Wat te doen? Langs verschillende kanten wordt aangedrongen op de inschakeling van ‘deliberatieve burgerfora’ – op basis van loting bijeen gebrachte ‘minipublieken’ van enkele tientallen of honderden burgers die in staat worden gesteld om over voorliggende kwesties te delibereren en voorstellen te doen. Op zijn best is dit een deel van het antwoord.

De internationale praktijk suggereert dat geïsoleerde burgerfora minder sterk staan dan meervoudige of ‘hybride’ democratische innovaties: burgerfora, gecombineerd met stemmingen onder het brede publiek, aangehaakt op versterkte representatieve processen. Een aansprekend voorbeeld is Ierland, waar op deze manier het afgelopen decennium maatschappelijke discussies zijn beslecht die muurvast zaten, zoals die over homohuwelijk en abortus. Hier zijn ten minste drie lessen uit te leren.

Ten eerste, geef ook het brede publiek een stem. De Ierse burgerfora over homohuwelijk en abortus konden effectief bijdragen aan een vernieuwing van het maatschappelijk contract – een aanpassing van de Ierse grondwet op beide punten – doordat ze werden afgesloten met referenda die een helder akkoord gaven op de adviezen van de burgerfora. Dat was formeel nodig, maar ook sociaal van grote betekenis.

Steekproef

Burgerfora zijn kwetsbaar voor het gegeven dat de deelname vaak minder representatief is dan de achterliggende steekproef, en dat een kleine groep in betrekkelijk korte tijd grote stappen moet maken. Dat kan goed uitpakken, zoals in de Ierse discussies over genoemde thema’s, maar het blijft zaak dit met het brede publiek te delen.

De Ierse burgerfora waren zo georganiseerd dat het brede publiek op afstand kon meegroeien in het denken over deze kwestie en bij de afsluitende referenda beter voorbereid voor de dag kon komen dan zonder de voorafgaande burgerfora het geval was geweest. De publieke stem kan ook anders worden georganiseerd. Soms kan een goed opgezet preferendum als breed publieksonderzoek volstaan.

Ten tweede, haak aan bij de macht. De Ierse burgerfora over homohuwelijk en abortus waren gekoppeld aan referenda, en daarbij ook goed ingeplugd op de ‘the power socket’ van de representatieve democratie. Parlement en regering waren sluiswachter bij de belangrijkste stappen in het proces van burgerforum naar referendum en naar (grond)wetswijziging. Bij sommige burgerfora was en is afzondering van de macht een geloofsartikel. Zulke burgerfora ontwikkelen zich als het ware op een eiland; ze zijn leuk en leerzaam voor wie erbij kan zijn, maar al te kwetsbaar voor verdamping en teleurstelling op termijn.

Behapbaar

Ten derde, maak het behapbaar. Abortus en homohuwelijk zijn netelige vraagstukken, maar ook relatief afgebakende en diepmenselijke thema’s waar burgerfora geloofwaardig over kunnen delibereren en adviseren richting een breder publiek. Dat wil niet zeggen dat bijvoorbeeld de klimaatcrisis of zorgcrisis met hun vele vertakkingen en inhoudelijke details buiten beschouwing moeten blijven, maar het is bij zulke kwesties wel zinvol om over een realistische toespitsing van de vraagstelling na te denken.

Bij de Franse burgerconventie voor het klimaat was dit bijvoorbeeld onvoldoende gedaan, en mede daardoor was het effect uiteindelijk beperkt. Op de andere twee punten waren de condities ook minder goed: het pad naar de macht was eenzijdig afhankelijk van een wispelturige Franse president en de stem van het bredere publiek was onvoldoende ingebouwd.

Nieuwe bewindslieden moeten dus goed kijken hoe en waar ze de noodzakelijke vernieuwing in de relatie met de samenleving zoeken. Het Ierse model van hybride democratische innovatie is niet simpelweg te kopiëren, maar de onderliggende lessen kunnen het zoeken naar nieuwe verhoudingen in Nederland wél inspireren.

Frank Hendriks, Charlotte Wagenaar, Take Sipma (Tilburg University) en Ank Michels (Universiteit Utrecht) doen onderzoek naar hybride democratische innovaties in het kader van de Nationale Wetenschapsagenda. Ierland is onderdeel van het vergelijkend onderzoek.

Meer over