Opinie

Opinie: Over corona van mening verschillen mag, maar laten we niet naïef zijn

Gelet op de talloze persoonlijke bedreiging door corona-ontkenners is het zaak het wantrouwen tegen overheid en wetenschap te verminderen. En om alert te blijven.

Protest tegen de coronamaatregelen op het Museumplein in Amsterdam, 20 maart.  Beeld Joris van Gennip
Protest tegen de coronamaatregelen op het Museumplein in Amsterdam, 20 maart.Beeld Joris van Gennip

Wetenschappers als Jaap van Dissel en Marion Koopmans en politici als Hugo de Jonge, Mark Rutte en Sigrid Kaag worden bedreigd. De Belgische viroloog Marc Van Ranst zat een maand met zijn ­gezin ondergedoken omdat een militair met raketwerpers en andere wapens op zoek naar hem was. In de woning van de Groningse journalist Willem Groeneveld werden molotovcocktails naar binnen gegooid, waarschijnlijk door fanatieke ­corona-ontkenners. Op coronaprotesten werden verwerpelijke symbolen meegedragen, zoals Jodensterren, omdat mensen zich ook vervolgd voelen. Of een galg, om de verantwoordelijken voor de coronamaatregelen aan op te hangen.

Autoriteit ter discussie

De autoriteit van wetenschappers staat bij sommigen ter discussie, en daarmee ook de door politici uitgedragen coronamaatregelen. In hun afkeer van die maatregelen gaan sommige individuen en subgroepen zich superieur voelen. Hun afkeer vertaalt zich breder, naar een afkeer van de overheid als geheel.

Onbehagen over de samenleving, kwaadheid en woede over de corona-maatregelen en afkeer van de personen die symbool staan voor die maatregelen, passen allemaal in een beeld van toenemende radicalisering.

Ondanks het democratische recht op de eigen mening en begrip voor negatieve gevoelens over de coronamaatregelen, moeten we als samenleving niet naïef zijn. Er bestaat een vrij kleine groep mensen, 8 tot 10 procent, die zeer competitief is ingesteld. Die ziet de maatschappij als strijd; daar vind je ook de mensen die in de complothoek zitten. Zij gaan soms letterlijk door roeien en ruiten om hun gelijk te halen.

Gevoel van onbehagen

Een proces van radicalisering begint met een algemeen gevoel van onbehagen: ‘Dit deugt niet.’ Op internet zijn er personen en informatiebronnen genoeg die dit onderbuikgevoel nader inkleuren: wat er precies niet deugt, en hoe de veronderstelde onrechtvaardigheid de wereld uit kan worden geholpen. Bij het oordeel ‘onrechtvaardig’ komen vaak heftige emoties kijken. Online zijn gelijkgestemde zielen zo te vinden. Onzekerheid voedt het onbehagen. En onzekerheid is er genoeg in de (post)coronacrisis: hoe zal het virus zich precies gedragen, hoe werkzaam en veilig zijn coronavaccins (nu en in de toekomst) en zijn de coronamaatregelen nodig en gepast?

In zulke ongewisse omstandigheden is een betrouwbare overheid van het grootste belang. Maar is die overheid wel te vertrouwen? Op andere terreinen, zoals de toeslagenaffaire en de afhandeling van de Groningse aardbevingen, heeft de overheid recentelijk immers overduidelijk steken laten vallen. Ook dit veroorzaakt een groeiend onbehagen, dat kan omslaan in regelrecht wantrouwen. Dit is te zien bij de bredere stroom van wantrouwen die bij de burgers lijkt te zijn ontstaan.

Veel demonstranten tegen de coronamaatregelen zijn vreedzaam en goedwillend. Anders denken mag en kritiek hebben op de overheid ook, iedereen heeft dezelfde rechten in de democratische rechtsstaat. En dezelfde plichten. Met respect met andersdenkenden omgaan, geldt voor iedereen. Evenals afzien van geweld.

Geharnaste minderheid

En toch moeten we niet naïef zijn. Sommige personen en groeperingen staan er om diverse redenen geharnast in. En zodra mensen sympathie gaan vertonen voor het op illegale en gewelddadige wijze verwezenlijken van bepaalde doelen, is alertheid op zijn plaats. De psychologie leert dat radicale gedachten makkelijk kunnen leiden tot radicale gedragingen. Zeker als anderen een voorzetje geven: misschien is een galg wel iets voor deze minister?

Wie strijdt voor een moreel goede zaak, voelt zich soms gerechtvaardigd met geweld of op een andere illegale wijze die goede doelen te verwezenlijken. Dit geldt des te meer als ze zich hebben gecommitteerd aan een stellingname. Die publiek geuite mening bijstellen, is lastig.

Daarbij komt dat veel mensen na ruim anderhalf jaar coronacrisis uitgeput zijn. De meeste mensen zijn niet slecht, maar sommigen wel. Losgeslagen individuen kunnen, zodra de gelegenheid daar is, het moment grijpen om geweld te gebruiken tegen hun tegenstanders. Er kunnen ook massapsychologische processen optreden die leiden tot ongewenst, gewelddadig gedrag. Laten we dus niet naïef zijn en dat voorkomen.

Wetenschap op Facebook

Hoe? Besef dat argwaan tegen overheid en wetenschap voortkomen uit onduidelijkheid (wat gebeurt hier?), angst (ben ik veilig, geborgen in deze wereld?) en de wens tot identificatie (voel ik me goed, hoor ik bij belangrijke groepen?).

Dus lever als wetenschap heldere informatie, liefst op Facebook en andere platforms die mensen met twijfels over het coronabeleid raadplegen. Luister als overheid oprecht naar vragen uit de bevolking. Voorkom polarisatie en tel iets meer tot tien op een persconferentie voordat je iets hierover zegt. En familie en vrienden: al ben je het onderling oneens over (de aanpak van) corona, wees en blijf er voor elkaar.

Kees van den Bos is sociaalpsycholoog en auteur van Waarom mensen radicaliseren.

Meer over