Opinie

Opinie: Onderwijs stagneert wanneer ‘inhalen van leerachterstanden’ het primaire doel wordt

Het afstandsonderwijs heeft het leervermogen van jongeren niet aangetast, maar het noodzakelijke samenspel met de omgeving raakte wél verstoord.

Anna Diepraam
Leerlingen van het Kaj Munk College in Hoofddorp krijgen op school huiswerkbegeleiding na de reguliere lessen, 9 december 2021.  Beeld Marcel van den Bergh
Leerlingen van het Kaj Munk College in Hoofddorp krijgen op school huiswerkbegeleiding na de reguliere lessen, 9 december 2021.Beeld Marcel van den Bergh

Terwijl babyboomers het hebben over de boosterprik, snakt de jongere generatie naar een ander soort vaccin. Ingrijpende maatregelen en terugkerende perioden van afstandsonderwijs hebben de ontwikkeling van jongeren verstoord. Mentale klachten, gebrek aan motivatie, een beperkt zelfvertrouwen en verminderde concentratie zijn inmiddels wijdverbreid.

Individueel oplossen

Als gevolg daarvan zitten jongeren op huiswerkbegeleiding en examentrainingen of volgen cursussen om de concentratie en motivatie te bevorderen. Vaak buiten de reguliere lestijd. De vraag is: brengen wij onze kinderen onbedoeld bij dat ze de impact van de pandemie vooral individueel moeten oplossen? Krijgen jongeren zo ten onrechte de overtuiging dat zij moeite hebben met leren of ongemotiveerd zouden zijn?

De ‘maakbare samenleving’ heeft veel publicaties voortgebracht over (persoonlijke) ontwikkeling en leren. In 2006 publiceerde Carol Dweck Mindset, the new psychology of success. Op basis van onderzoek stelde zij dat leerlingen met een ‘growth mindset’ succesvoller zijn omdat zij vertrouwen op hun eigen ontwikkelmogelijkheden en het leerproces. Kinderen met een ‘fixed mindset’ bleken minder volhardend, omdat zij de aandacht richten op hun beperkingen en resultaat.

Onderwijs is gefixeerd

Dit is een waardevol inzicht voor opvoeding en onderwijs, maar geen ondersteuning voor de trainingen die leerlingen nu massaal volgen. Het onderwijssysteem lijkt zelf ‘gefixeerd’ geraakt: nog altijd wordt van leerlingen en docenten verwacht dat zij in deze pandemie de vastgestelde leerresultaten behalen. Het onderwijs stagneert wanneer het ‘inhalen van leerachterstanden’ tot primair doel wordt verheven.

Twee beelden zijn veelvuldig waar te nemen. Enerzijds jongeren die niet tot leren komen door verminderde concentratie of motivatie. Een andere groep slaagt er niet in om studieverplichtingen op een gezonde manier te doseren of relativeren. Hoe verschillend deze groepen zich ook presenteren, dit kunnen ook verschijningsvormen zijn van hetzelfde fenomeen: een beperkt vermogen om nieuwe uitdagingen met passende inspanning en verwachtingen te onderzoeken.

Sociaal leren

Een verklaring schuilt in het begrip ‘sociaal leren’. De psycholoog Albert Bandura toonde in 1961 aan dat voor de ontwikkeling observatie en imitatie van anderen essentieel zijn. Om in het dagelijks leven zelfstandig te handelen en emoties te hanteren, zijn voorbeelden in de omgeving cruciaal. Dit kan niet voldoende worden geleerd met theorie en feitenkennis (cognitief leren) of bekrachtiging via beloning en straf (klassiek leren). ‘Sociaal leren’ is essentieel voor de ontwikkeling van ‘zelf-effectiviteit’: het vertrouwen om te kunnen handelen in verschillende situaties en het aangaan van nieuwe uitdagingen.

Door sociaal leren ervaren jongeren minder huiver en onrust bij het vormgeven van hun handelen en ambities. Het onderwijs helpt hierbij. Dat gebeurt met directe observatie, zoals voorbeeldgedrag dat wordt overgenomen als er gunstige consequenties aan zijn verbonden. Ook verbale instructie is waardevol: uitleg bevordert het vertrouwen om te leren, vooral bij persoonlijk contact en afstemming. Tot slot zijn fictieve situaties van invloed: rolmodellen uit de literatuur of andere vormen van verbeelding bepalen mede onze aanpak en veerkracht.

De coronamaatregelen hebben deze drie leersituaties drastisch beperkt. Het afstandsonderwijs heeft het natuurlijke leervermogen van jongeren niet aangetast, maar het noodzakelijke samenspel met de omgeving raakte wél verstoord.

Herijken doelstellingen

De nieuwe minister van onderwijs, Robbert Dijkgraaf, stelde eerder dat het onderwijs ruim baan moet geven aan nieuwsgierigheid en verbeelding (de Volkskrant, 4 september 2017). Op dit moment is het voor jongeren van wezenlijk belang te ervaren hoe nieuwe kennis en inzichten je verder kunnen brengen. Geen overbodige luxe voor een generatie die nog veel inventiviteit en veerkracht moet tonen bij de prangende opgaven van deze eeuw. Laten wij erkennen dat de omgeving niet alleen invloed heeft op het tempo van het onderwijs, maar ook dwingt tot herijking van de doelstellingen.

Anna Diepraam is onderwijsadviseur, psycholoog, begeleider van studenten en leerlingen.

Meer over